Mỹ, Israel đang vô tình giúp Iran ngày càng mạnh hơn

Giữa lúc Mỹ và Israel gia tăng sức ép quân sự với kỳ vọng làm suy yếu Tehran, một nghịch lý đang dần lộ rõ: càng bị tấn công, Iran càng siết chặt nội bộ và củng cố sức mạnh ý chí. Các phân tích gần đây cho thấy chiến lược “đánh nhanh thắng nhanh” không những không làm chế độ lung lay, mà còn vô tình tiếp thêm động lực cho hệ thống vốn được xây dựng để tồn tại trong chiến tranh và áp lực kéo dài.

Mỹ, Israel đang vô tình giúp Iran ngày càng mạnh hơn? Ảnh Getty Images/Guardian.

Theo nhà nghiên cứu Hossein Dabbagh, để hiểu vì sao Iran có thể trụ vững và tiếp tục chiến đấu, cần nhìn vượt ra ngoài các tính toán quân sự, tiến vào “thế giới đạo đức” - nơi mà Cộng hòa Hồi giáo Iran định nghĩa quyền lực, tổn thất và đặc biệt là sự bền bỉ.

Iran không chỉ là một quốc gia đang bị tấn công, mà còn là một thực thể chính trị được định hình bởi hệ tư tưởng tôn giáo dòng Shia, nơi các khái niệm tử vì đạo, hy sinh và kháng cự thiêng liêng đóng vai trò cốt lõi. Trong bối cảnh này, chiến tranh không chỉ diễn ra bằng vũ khí mà còn bằng câu chuyện, giá trị và niềm tin – nơi “ý nghĩa” trở thành một nguồn lực chính trị.

Sau vụ ám sát Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei trong các đợt không kích của Mỹ - Israel, các phe cứng rắn tại Iran đã tổ chức những lễ tưởng niệm quy mô lớn liên tục, ngay cả khi bom đạn vẫn rơi.

Trong hàng ngũ những người trung thành với chế độ, đặc biệt là lực lượng bán quân sự Basij, có không ít người sẵn sàng hy sinh như những “liệt sĩ” để bảo vệ một hệ thống mà họ tin là được dẫn dắt bởi ý chí thiêng liêng.

Điều này không có nghĩa Iran là bất khả xâm phạm, mà cho thấy một thực tế phức tạp hơn: bạo lực từ bên ngoài có thể không làm suy yếu chế độ như kỳ vọng của đối phương, mà ngược lại còn kích hoạt hệ thống biểu tượng và đạo đức giúp chế độ này tồn tại suốt nhiều thập kỷ, đồng thời hợp thức hóa sự kiểm soát trong và ngoài nước.

Ngay từ khi thành lập, Cộng hòa Hồi giáo Iran đã không chỉ là một nhà nước hành chính đơn thuần mà còn là một “dự án đạo đức”, kết hợp giữa chủ quyền và lịch sử thiêng liêng.

Nguồn cảm hứng trung tâm của hệ tư tưởng này bắt nguồn từ ký ức dòng Shia, đặc biệt là trận Karbala năm 680 – nơi cháu ngoại của Nhà tiên tri Muhammad là Hussein bị sát hại. Sự kiện này trở thành biểu tượng cho bất công, đau khổ, kháng cự chính nghĩa và sự hy sinh cứu rỗi.

Trong truyền thống Shia, tử vì đạo không phải là yếu tố phụ mà là giá trị cốt lõi. Chính quyền Iran trong nhiều năm đã xây dựng tính chính danh bằng cách tự định vị mình là nạn nhân chính nghĩa, người bảo vệ cuộc đấu tranh thiêng liêng chống lại chủ nghĩa đế quốc và sự áp bức từ bên ngoài.

Một hệ thống chính trị được xây dựng trên sự tôn vinh hy sinh có khả năng “hấp thụ” các cuộc tấn công vào chính thế giới đạo đức của mình. Những gì bên ngoài nhìn thấy là tàn phá, thì bên trong có thể được diễn giải thành sự kiên cường, niềm tin và bằng chứng cho chính nghĩa. Ngay cả cái chết cũng không đáng sợ mà còn được xem là sự cống hiến, hy sinh thiêng liêng.

Thực tế này đang phản ánh trong chiến lược hiện tại của Iran: kéo dài chiến tranh, làm tiêu hao đối phương, gây gián đoạn dòng chảy năng lượng và đặt cược rằng, ý chí chính trị của Washington và các đồng minh sẽ suy yếu trước Iran. Dù chịu tổn thất nặng nề, vẫn chưa có dấu hiệu rõ ràng về sự sụp đổ nội bộ.

Ký ức về cuộc chiến Iran – Iraq kéo dài 8 năm cũng để lại cho Iran một “văn hóa chịu đựng” bền bỉ, cùng kinh nghiệm đối phó với áp lực kéo dài từ bên ngoài, dù cái giá phải trả là rất lớn.

Không phải mọi sự đoàn kết đều xuất phát từ tôn giáo. Nhiều người Iran phản đối chế độ vẫn có thể phản ứng tiêu cực trước các cuộc tấn công từ bên ngoài – không phải vì ủng hộ chính quyền, mà vì chủ nghĩa dân tộc, nỗi sợ hãi hoặc sự phẫn nộ trước việc trừng phạt tập thể.

Chính điều này làm mờ ranh giới đạo đức trong xã hội, thu hẹp không gian phản biện và cho phép nhà nước tự tái định vị mình như “người bảo vệ đất nước” thay vì là nguồn gốc của các vấn đề nội tại.

Trong thời bình, các điểm yếu của chính quyền – từ tham nhũng, suy thoái kinh tế đến kiểm soát xã hội – dễ bị phơi bày. Nhưng trong thời chiến, đặc biệt khi đối mặt với cuộc tấn công từ bên ngoài, chính quyền có thể khôi phục hình ảnh cũ: không phải là một nhà nước độc đoán kém hiệu quả, mà là pháo đài kháng cự.

Điều này không có nghĩa hệ tư tưởng của Iran được toàn xã hội chấp nhận. Nhưng một hệ tư tưởng chính trị không cần sự đồng thuận tuyệt đối để vận hành – nó chỉ cần đủ người tin, đủ thể chế duy trì, đủ nghi lễ củng cố và đủ xung đột để biến đau thương thành sự gắn kết.

Chính vì vậy, cuộc chiến hiện tại mang theo rủi ro lớn về cả đạo đức lẫn chính trị. Nếu Mỹ và Israel tin rằng sức mạnh quân sự áp đảo có thể xóa bỏ ý nghĩa tồn tại của chế độ Iran, họ có thể đang đánh giá sai bản chất của đối thủ.

Những phát biểu của Tổng thống Donald Trump, đặc biệt là yêu cầu Iran “đầu hàng vô điều kiện”, không chỉ làm gia tăng căng thẳng mà còn vô tình cung cấp cho Tehran một “kẻ thù hoàn hảo” để củng cố câu chuyện chính trị của mình.

Trong tư duy chiến lược thuần túy, bạo lực làm suy yếu đối phương bằng cách phá hủy năng lực. Nhưng trong tư duy chính trị – tôn giáo, bạo lực lại có thể củng cố sức mạnh bằng cách xác nhận mục đích thiêng liêng.

Đây chính là nghịch lý của chiến tranh với các quốc gia ý thức hệ: càng bị tấn công từ bên ngoài, họ càng dễ khôi phục những giá trị giúp họ tồn tại từ bên trong. Cuộc chiến giữa Mỹ, Israel với Iran vì thế có thể tạo ra một kết cục trái ngược: làm suy yếu nền tảng vật chất của nhà nước, nhưng đồng thời nuôi dưỡng câu chuyện thiêng liêng giúp Tehran tiếp tục sống sót.