Dấu mốc ở cổng Botkin
Ngay lối vào nghĩa trang Botkin ở phía đông Tashkent là tấm bia khắc dòng chữ: “Pakhtakor-79. Chúng ta nhớ họ. Chúng ta tôn vinh họ. Chúng ta tự hào về họ”, cùng 17 cái tên. Đó là những cầu thủ và thành viên ban huấn luyện Pakhtakor đã thiệt mạng trong vụ va chạm giữa hai máy bay dân dụng trên bầu trời làng Kurylivka, gần thành phố Kamianske ở Ukraina, ngày 11 tháng 8 năm 1979. Toàn bộ 178 người trên hai chuyến bay đều tử nạn, trong đó có 17 người của Pakhtakor, đội bóng chủ lực của Uzbekistan trong hệ thống bóng đá Liên Xô.
Một đội bóng đang lên bị cắt ngang
Thời điểm đó, Pakhtakor đang có phong độ cao ở giải hạng cao nhất Liên Xô, vừa thắng bốn trận liên tiếp, sở hữu nhiều tuyển thủ quốc gia Liên Xô và được kỳ vọng có thể giành quyền dự cúp châu Âu. Họ bay tới Minsk để gặp Dinamo Minsk, quãng đường hơn 4.000km mỗi chiều từ Tashkent. Chuyến bay xuất phát từ Tashkent, dừng ngắn ở Donetsk rồi tiếp tục hành trình, trước khi va chạm ở độ cao khoảng 8.400 mét với một máy bay khác đi từ Voronezh tới Chisinau. Trong số các nạn nhân có 36 trẻ em dưới 12 tuổi.
Sự im lặng của thông tin chính thức
Cuộc điều tra kết luận không có lỗi kỹ thuật từ hai máy bay, mà do ba chuyến bay cùng lúc đi vào vùng trời được giám sát kém trên khu vực Kharkiv. Hai kiểm soát viên không lưu ở Kharkiv bị kết án 15 năm lao động khổ sai, một người sau đó được thả sau hơn sáu năm. Tuy vậy, trong không gian thông tin chính thức, gần như không có lời giải thích nào. Trên đài phát thanh Liên Xô, chỉ có thông báo trận Dinamo Minsk gặp Pakhtakor không diễn ra và sẽ được sắp lại. Trận kế tiếp với Kairat bị hủy mà không nêu lý do. Ngay cả khi Pakhtakor trở lại thi đấu với Ararat Yerevan hai tuần sau, vẫn không có thông báo chính thức về việc vì sao phần lớn trụ cột biến mất khỏi đội hình.
Những người ở lại và khoảng trống thế hệ
Vụ tai nạn xóa sổ gần như cả một thế hệ cầu thủ đỉnh cao của Uzbekistan, nhiều người trưởng thành từ lò đào tạo Pakhtakor và từng từ chối lời mời hấp dẫn từ các đội mạnh khác để ở lại. Một số người thoát nạn vì trùng hợp: thủ môn Aleksandr Yanovskiy bay sang Minsk trước một ngày; hậu vệ Anatoliy Mogilnyi không có tên trong danh sách; huấn luyện viên trưởng Oleh Bazylevych di chuyển riêng sau kỳ nghỉ gia đình; trợ lý Berador Abduraimov chuyển sang dẫn dắt đội dự bị nên không đi cùng. Ngược lại, cầu thủ dự bị trẻ Sirojiddin Bozorov lại mất mạng vì theo đề nghị của cha, anh được đi cùng đội một muộn hơn một ngày, đúng vào chuyến bay định mệnh, khi chỉ còn chín ngày nữa là tròn 18 tuổi.
Misha An và ý nghĩa của một biểu tượng
Trong số những người thiệt mạng, tiền vệ Mikhail (Misha) An, tuyển thủ Liên Xô gốc Triều Tiên, là gương mặt biểu tượng. Anh vốn đang chấn thương, chỉ quyết định lên máy bay vào phút chót sau khi được đồng đội thuyết phục. Sự hiện diện của An mang ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh cộng đồng người Triều Tiên bị đưa tới Trung Á từ thời Stalin. Thống kê năm 2021 cho thấy Uzbekistan có hơn 174.000 người gốc Triều Tiên, chiếm khoảng 35 phần trăm tổng số người gốc Triều Tiên trên toàn không gian hậu Liên Xô. Năm 2020, bộ phim tài liệu “Misha” được thực hiện về cuộc đời anh, về những nông trang trồng bông, môi trường sống và gia đình đã nuôi dưỡng nên một cầu thủ như vậy.
Pakhtakor sau thảm kịch
Sau tai nạn, Pakhtakor được bảo vệ suất trụ hạng ở giải cao nhất Liên Xô trong ba mùa, và các câu lạc bộ khác được vận động chuyển cầu thủ sang hỗ trợ. Khi Uzbekistan độc lập, Pakhtakor giành chức vô địch quốc gia đầu tiên năm 1992. Trong đội hình khi đó có ba cầu thủ là con trai của những nạn nhân năm 1979: Dmitry An, Oleg Ashirov và Alexander Korchenov. Hằng năm, câu lạc bộ tổ chức các hoạt động tưởng niệm, từ giải đấu trong nước, trận giao hữu giữa các cựu danh thủ Uzbekistan và Nga, tới các giải do cộng đồng người Uzbekistan tại Mỹ tổ chức, như các giải thường niên của Hiệp hội Mahalla USA.
Từ khán đài Pakhtakor tới sân khấu World Cup
Trong thời Liên Xô, Pakhtakor là đội duy nhất của Uzbekistan góp mặt ở hạng đấu cao nhất, cùng với Kairat của Kazakhstan là hai đại diện hiếm hoi của Trung Á. Trên khán đài, cổ động viên Pakhtakor từng giăng biểu ngữ “Người Nga hãy về nhà” và tụ tập phản đối làn sóng người Nga di cư tới Uzbekistan, trong bối cảnh một xã hội chịu ảnh hưởng sâu đậm của Hồi giáo đối diện với hệ tư tưởng vô thần, thế tục. Bốn mươi bảy năm sau thảm kịch, Uzbekistan trở thành quốc gia Trung Á đầu tiên giành quyền dự World Cup, là nước thứ ba trong số 15 nước hậu Liên Xô góp mặt ở giải đấu, sau Nga và Ukraina. Trong đội hình dự World Cup có bốn cầu thủ Pakhtakor, cùng một đồng đội khác khoác áo tuyển Iraq.
Người sống sót vì một pha phạm lỗi
Trong số những người gắn bó lâu dài với câu chuyện Pakhtakor-79, Tulagan Isakov là trường hợp đặc biệt. Anh là ngôi sao chạy cánh của đội, ghi 52 bàn sau 252 trận trong 13 mùa giải, nhưng dính chấn thương nặng ngày 27 tháng 5 năm 1979 sau pha vào bóng của cầu thủ Dinamo Moscow, Aleksandr Novikov. Chấn thương ấy khiến anh phải ở nhà điều trị, không đi Minsk và vì thế thoát chết. Isakov kể rằng ban đầu anh thề sẽ “trả đòn” Novikov khi gặp lại, nhưng sau tai nạn, khi Dinamo Moscow tới Tashkent thi đấu ngày 16 tháng 11 năm 1979, cha anh lại mời Novikov về nhà, đãi cơm pilaf Fergana, uống rượu vodka, khoác áo choàng truyền thống Uzbekistan cho khách và cảm ơn vì đã vô tình cứu mạng con trai mình.
Một đời gắn với ký ức Pakhtakor
Isakov sinh ra trong gia đình từng mất chín người con vì đói nghèo và bệnh tật những năm 1930-1940. Cha mẹ đặt tên anh là Tulagan, nghĩa là “đã trả đủ”, với niềm tin họ đã trả xong mọi mất mát. Sau vụ tai nạn, Isakov quyết định không thi đấu nữa dù tin rằng mình còn đủ sức chơi thêm vài năm, bởi những đồng đội đã trở thành gia đình thứ hai khi anh dành tới 265 ngày mỗi năm bên họ. Anh chuyển sang làm huấn luyện viên tại Pakhtakor, rồi đảm nhiệm nhiều vị trí trong Liên đoàn bóng đá Uzbekistan, trong đó có vai trò chủ tịch Hội Cựu cầu thủ cho tới khi qua đời tháng 11 năm 2025, ở tuổi 76. Trong những cuộc trò chuyện cuối đời, ông vẫn nghẹn ngào khi nhắc lại đội bóng năm 1979 và khẳng định đội hình ấy là mạnh nhất, gần gũi với người dân nhất, với nhiều cầu thủ xuất thân từ nông thôn, từ các nông trang trồng bông.
Thế hệ bị tước mất và thế hệ đang đi tiếp
Uzbekistan bước ra World Cup với tư cách một quốc gia vẫn đang xử lý di sản hậu cộng sản, nhưng trong ký ức bóng đá, Pakhtakor-79 luôn là điểm tham chiếu. Phó chủ tịch câu lạc bộ, Dilshod Karimov, nhấn mạnh rằng bóng đá Uzbekistan đã mất cả một thế hệ cầu thủ đỉnh cao trong vụ tai nạn. Mỗi mùa hè, khi đội tuyển quốc gia thi đấu trên sân khấu thế giới, ở Tashkent và trong cộng đồng người Uzbekistan xa xứ, những giải đấu tưởng niệm và buổi gặp mặt vẫn được tổ chức để nhắc lại đội bóng năm 1979, thế hệ không bao giờ có cơ hội bước ra sân khấu ấy.