Phong tỏa đường biển - con dao hai lưỡi trong xung đột

Mỹ và Iran đều đang áp dụng chiến thuật phong tỏa đường biển để gây áp lực với nhau, nhưng hành động này có thể gây ra những hệ lụy khó lường.

Hải quân Mỹ bắt đầu chiến dịch phong tỏa đường biển với Iran từ ngày 13/4, chặn tàu thuyền của mọi quốc gia đến và đi từ các cảng của nước này. Động thái được chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đưa ra nhằm tăng sức ép tối đa để buộc Tehran chấp nhận các điều khoản của thỏa thuận chấm dứt xung đột.

Lệnh phong tỏa cảng biển của Mỹ có thể đe dọa nguồn thu hàng tỷ USD từ dầu mỏ của Iran và làm tê liệt toàn bộ hoạt động giao thương quan trọng của nước này. Xuất khẩu dầu của Iran qua eo biển Hormuz chiếm khoảng 80% tổng kim ngạch xuất khẩu nước này.

Đây được coi là chiến thuật "gậy ông đập lưng ông" của Mỹ, bởi trong hơn 6 tuần xung đột, Iran cũng đã áp dụng hình thức phong tỏa của riêng mình ở eo biển Hormuz, rải thủy lôi và tấn công những tàu hàng, tàu dầu tìm cách đi qua.

Theo các nhà phân tích tại công ty tư vấn Lloyd's List Intelligence, tình trạng hiện tại ở eo biển là "phong tỏa kép", khi tàu của Iran sẽ bị Mỹ chặn, còn các tàu khác sẽ đối mặt với nguy cơ bị Tehran nhắm mục tiêu.

Tàu chiến Mỹ làm nhiệm vụ tại Trung Đông hôm 11/4. Ảnh: CENTCOM

James T. Areddy, nhà phân tích của WSJ, cho hay phong tỏa đường biển là một trong những chiến thuật lâu đời và hiệu quả nhất trong các cuộc xung đột, dù nó hiếm khi được xem là yếu tố duy nhất giúp đánh bại đối phương.

Suốt chiều dài lịch sử thế giới, sự phụ thuộc vào giao thương trên biển đã khiến nhiều quốc gia dễ bị tổn thương trước các đòn phong tỏa hàng hải. Bằng cách cắt đứt các huyết mạch thương mại ra vào cảng biển, nó sẽ khiến một quốc gia đối mặt nguy cơ kiệt quệ nguồn lực và tài chính.

Không ít bên tham chiến đã giành thắng lợi nhờ phương pháp chặn hoạt động vận tải biển của đối phương. Ở Hy Lạp cổ đại, thành bang Sparta từng buộc Athens đầu hàng bằng cách chặn những con tàu chở ngũ cốc cập cảng.

Năm 1806, sau khi không thể khuất phục Anh bằng quân sự sau thất bại tại Trận Trafalgar, Hoàng đế Pháp Napoleon quyết định dùng chiến tranh kinh tế để "bóp nghẹt" công nghiệp và thương mại của Anh. Ông ký các sắc lệnh cấm toàn bộ châu Âu buôn bán với quốc gia này, nhằm đánh bại đối phương bằng kinh tế.

Tuy nhiên, Anh đã tìm được thị trường mới ở châu Mỹ và phát triển các phương pháp giao thương lách vòng phong tỏa của Pháp. Nước này sau đó áp dụng chiến thuật "phong tỏa ngược" đường biển của Pháp, góp phần giúp họ đánh bại Napoleon.

Trong cuộc Nội chiến Mỹ, cả Liên bang miền Bắc và Liên minh miền Nam đều nỗ lực thực hiện các cuộc phong tỏa đường biển nhắm vào nhau nhằm khiến đối phương kiệt quệ nguồn lực.

Về mặt lịch sử, các cuộc phong tỏa chủ yếu được thiết kế để gây thiệt hại cho nền kinh tế của đối thủ bằng cách làm tê liệt khả năng xuất khẩu. Nhưng trong Thế chiến I, Đức và Anh đã theo đuổi một hướng đi khác với các cuộc phong tỏa toàn diện: cắt đứt nguồn tiếp cận hàng hóa từ bên ngoài của đối phương, đặc biệt là lương thực.

Vị trí các cảng biển ở vịnh Ba Tư và vịnh Oman. Đồ họa: WSJ

Mỹ vào đầu Thế chiến II cũng đã chặn Nhật Bản nhập khẩu dầu bằng đường biển, nhắm vào điểm yếu mà Tokyo cố gắng bù đắp bằng cách chiếm các vùng đất giàu tài nguyên ở châu Á làm thuộc địa.

Trong cuộc chiến giành độc lập của Bangladesh năm 1971, Bangladesh (khi ấy là Đông Pakistan) nổi dậy chống lại chính quyền ở Tây Pakistan. Ấn Độ sau đó đã can thiệp quân sự và thực hiện phong tỏa đối với các cảng của Pakistan, đặc biệt ở phía đông. Bị cô lập cả về quân sự lẫn kinh tế, lực lượng Pakistan ở Đông Pakistan sớm thất bại, dẫn tới việc Bangladesh tuyên bố độc lập và được quốc tế công nhận.

Sau Thế chiến II, luật pháp quốc tế coi phong tỏa là hành động chiến tranh, nên hầu hết các nước thường tránh dùng thuật ngữ này, mà thay vào đó mô tả nỗ lực cô lập đối thủ bằng những khái niệm như trừng phạt, cấm vận hoặc cách ly, nhằm hàm ý mục tiêu hạn chế và ít mang tính đối đầu hơn.

Phong tỏa đường biển cũng dần nhường chỗ cho các hình thức chiến tranh kinh tế hiện đại hơn, theo Alistair MacDonald, nhà bình luận của WSJ. Mỹ sở hữu vũ khí được cho là mạnh nhất trong các biện pháp phong tỏa hiện đại, đó là khả năng loại một quốc gia khỏi hệ thống tài chính quốc tế dựa trên đồng đôla, dù Washington chỉ gọi công cụ này là trừng phạt kinh tế.

Hệ lụy của phong tỏa

Chiến lược phong tỏa hiện tại của ông Trump là nhắm vào doanh thu dầu mỏ của Iran, chứ không phải hàng nhập khẩu. Theo công ty dữ liệu thương mại Kpler, trong hơn 6 tuần xung đột, Iran vẫn duy trì đà xuất khẩu dầu còn cao hơn cả trước chiến sự, khi các tàu dầu của họ và đối tác được tự do di chuyển qua eo biển Hormuz.

Từ 15/3 đến 14/4, Iran xuất khẩu 55,22 triệu thùng dầu với giá mỗi thùng không dưới 90 USD. Trong nhiều ngày, giá dầu thực tế còn vượt mức 100 USD, giúp Iran thu về ít nhất 4,97 tỷ USD.

Khi bị Mỹ áp lệnh phong tỏa, hoạt động xuất khẩu dầu thô của Iran đã bị giáng đòn trực tiếp và nặng nề. Đô đốc Brad Cooper, chỉ huy Bộ tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), tuyên bố chỉ trong chưa đầy 36 giờ sau khi áp dụng lệnh phong tỏa, Mỹ đã "hoàn toàn chặn đứng" hoạt động giao thương bằng đường biển của Iran.

"Ông Trump đang hành động theo kiểu Napoleon", Stephen Broadberry, giáo sư lịch sử kinh tế tại Đại học Oxford, nhận xét.

Nhưng nghiên cứu của giáo sư Broadberry về các cuộc phong tỏa cho thấy đây là con dao hai lưỡi, bởi để thành công, chúng thường cần được duy trì trong thời gian dài để phát huy tác dụng và đi kèm với các áp lực khác, như sử dụng lực lượng quân sự.

Ông cho rằng chiến thuật này sẽ thất bại nếu "các nhà hoạch định chính sách đánh giá thấp năng lực lách phong tỏa của đối phương".

Giáo sư này cho hay Anh đã vượt qua cuộc phong tỏa của Đức trong Thế chiến I nhờ áp dụng hình thức vận chuyển ngũ cốc theo các đoàn tàu gồm nhiều chiếc, được tàu chiến hộ tống và cập cảng an toàn với tỷ lệ thành công trên 99%.

Ngược lại, người Đức đã bị đẩy đến bờ vực chết đói, dù có mức độ tự chủ lương thực tương đối. Lý do là vì cuộc phong tỏa đáp trả của Anh đã làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu lương thực trong nước của Đức, khi quân đội huy động ngựa và nông dân ra chiến trường.

Các tàu hàng ở phía xa đang di chuyển qua vịnh Ba Tư hướng tới eo biển Hormuz ngày 27/3. Ảnh: AP

MacDonald, nhà phân tích của WSJ, cho rằng nếu Mỹ duy trì lệnh phong tỏa với Iran trong thời gian dài, nó có nguy cơ gây ra vấn đề với các quốc gia khác. Nếu dòng chảy xuất khẩu dầu của Iran bị chặn, tình trạng thiếu hụt sẽ trở nên nghiêm trọng ở các nước mua dầu từ Tehran.

"Tính toán chính trị sẽ thay đổi", Sidharth Kaushal, chuyên gia về sức mạnh hải quân tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), cho biết.

Kaushal cho hay tình trạng này từng xảy ra trong Nội chiến Mỹ. Việc Liên bang miền Bắc phong tỏa các cảng của Liên minh miền Nam thời kỳ đó đã khiến Anh bị thiếu hụt bông và đẩy London vào thế phải cân nhắc việc can thiệp quân sự để phá vỡ cuộc phong tỏa.

"Liên bang miền Bắc sau đó đã phải nới lỏng phong tỏa vì không muốn làm phật lòng người Anh", Kaushal nói.

Bất chấp những rủi ro từ lệnh phong tỏa, phía Mỹ đến nay vẫn thể hiện quyết tâm theo đuổi cách tiếp cận này. Người đứng đầu Lầu Năm Góc Pete Hegseth ngày 16/4 cho hay cuộc phong tỏa với các cảng của Iran sẽ tiếp tục "cho đến khi nào còn cần thiết", đồng thời khẳng định Washington vẫn trong tư thế "đạn đã lên nòng" để tấn công các cơ sở năng lượng của Iran.

"Nếu Iran lựa chọn sai lầm, họ sẽ phải đối mặt với cả việc phong tỏa và bom rơi xuống cơ sở hạ tầng, điện lực và năng lượng", ông nói.

Iran đến nay chưa có dấu hiệu bị khuất phục, trong bối cảnh hai bên đang chuẩn bị cho các cuộc đàm phán mới.

Tehran đã chỉ trích lệnh phong tỏa của Mỹ là "hành động bất hợp pháp" và "chẳng khác nào cướp biển". Bộ tư lệnh Trung tâm Khatam al-Anbiya của quân đội Iran đã đe dọa sẽ tấn công loạt cảng ven vịnh Ba Tư và biển Arab nếu an ninh của các cảng Iran bị đe dọa.