Pháo đài bí ẩn của Iran khiến Mỹ bất lực

Người ngoài biết rất ít về Núi Pickaxe ở Iran, nhưng một số chuyên gia cho rằng đó là nơi cho thấy không thể chỉ dựa vào sức mạnh quân sự để ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.

Ảnh vệ tinh do Mỹ chụp ở cơ sở Pickaxe của Iran. (Nguồn: CSIS)

Trong năm qua, hàng loạt cuộc không kích của Mỹ đã làm tê liệt chương trình hạt nhân của Iran. Nhiều cơ sở hạt nhân của nước này bị phá hủy. Kho dự trữ uranium làm giàu cao - thứ mà Tổng thống Donald Trump gọi là “bụi hạt nhân”, được cho là đang nằm sâu dưới đống đổ nát.

Tuy nhiên, ngay cả sau đợt không kích của Mỹ hồi tháng 6/2025 và hơn 5 tuần tấn công kể từ tháng 2 năm nay, vẫn còn một địa điểm hạt nhân nghi vấn chưa bị động tới. Theo các chuyên gia, cơ sở ngầm này - được gọi là Núi Pickaxe, nằm sâu đến mức có thể kể cả những loại bom xuyên boong-ke mạnh nhất của Mỹ cũng chịu thua.

Trong những tuần gần đây, khi Tổng thống Trump ra lệnh không kích Iran, một số nhân vật cứng rắn đã thúc giục ông cho triển khai lực lượng đặc nhiệm thực hiện chiến dịch trên bộ đầy rủi ro nhằm phá hủy cơ sở bằng thuốc nổ đặt sẵn. Thậm chí có người đề xuất bơm các chất hóa học vào bên trong công trình.

Ngược lại, các chuyên gia ủng hộ đối thoại cho rằng những ý tưởng này thiếu thực tế và nhấn mạnh Núi Pickaxe cho thấy không thể chỉ dựa vào vũ lực để ngăn Iran phát triển bom hạt nhân.

Trong bối cảnh Tổng thống Trump đang theo đuổi đàm phán với Iran, cả hai phe đều đồng ý rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bao gồm điều khoản bảo đảm cơ sở này bị đóng cửa vĩnh viễn.

Núi Pickaxe, tên địa phương là Kuh-e Kolang Gaz La, vẫn là một ẩn số lớn. Tuy nhiên, ảnh vệ tinh chụp từ mùa thu năm ngoái cho thấy Iran đã đẩy nhanh xây dựng tại đó, sau khi Mỹ ném bom 3 cơ sở hạt nhân chính của nước này.

Ông Trump đã nói đến vấn đề này để biện minh cho việc phát động chiến dịch ném bom Iran, cho rằng Iran đang tìm cách tái thiết chương trình hạt nhân tại một địa điểm mới, chứng tỏ họ không từ bỏ tham vọng vũ khí hạt nhân.

Tuy nhiên, ngay cả loại bom này cũng có thể không xuyên tới được các buồng bên trong Núi Pickaxe, vì cơ sở này được cho là nằm sâu hơn khoảng 600m dưới lớp đá granite so với cơ sở Fordo.

“Núi Pickaxe Mountain sâu hơn, lớn hơn và kiên cố hơn Fordo. Đó có thể là nơi Iran dự tính tăng tốc làm giàu uranium cấp độ vũ khí”, ông Blaise Misztal - Phó chủ tịch chính sách Viện Do Thái về an ninh quốc gia Mỹ, nhận định.

Bài toán đau đầu

Khi bắt đầu xây dựng vào năm 2020, Iran tuyên bố đây là nhà máy sản xuất máy ly tâm, với thiết bị quay uranium ở tốc độ cao để tăng độ tinh khiết. Nhưng Iran chưa cho phép Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế tiếp cận cơ sở, làm dấy lên nghi ngờ rằng nơi này có thể được dùng để làm giàu uranium đến cấp độ chế tạo bom.

Một số chuyên gia lo ngại Iran có thể đã cất giấu một phần trong khoảng 440 kg uranium làm giàu cao tại đây. Theo người đứng đầu IAEA Rafael Grossi, khoảng một nửa số uranium này có thể đang bị chôn tại cơ sở Isfahan, nhưng phần còn lại chưa rõ ở đâu.

Ông Trump tuyên bố Iran đã đồng ý bàn giao “bụi hạt nhân” trong bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào, dù phía Iran chưa xác nhận.

Điều này phần nào lý giải vì sao cả Mỹ lẫn Israel chưa tấn công Núi Pickaxe: không kích gây đổ nát có thể khiến việc thu hồi uranium hoặc phá hủy cơ sở trở nên khó khăn hơn.

Một số chuyên gia cho rằng việc vô hiệu hóa cơ sở có thể đòi hỏi lực lượng công binh phá hủy từ bên trong bằng thuốc nổ mạnh. Tuy nhiên, ngay cả những người phản đối chính sách của ông Trump cũng thừa nhận đây là thách thức lớn.

“Lo ngại là có thật. Vấn đề là phải làm gì với nó”, chuyên gia kiểm soát vũ khí Joseph Cirincione nói với New York Times.

Ông cho rằng cách khả thi nhất để chấm dứt chương trình hạt nhân của Iran, bao gồm việc vô hiệu hóa Pickaxe Mountain, là thông qua ngoại giao và sự hợp tác của Tehran: “Chúng ta không thể tự mình làm điều đó”, ông nói.

Cơ sở này nằm sâu trong lãnh thổ Iran, gần Natanz và cách thủ đô Tehran khoảng 320km. Bất kỳ chiến dịch trên bộ nào của Mỹ cũng sẽ khiến máy bay và lực lượng tham gia đối mặt với hỏa lực phòng không, tên lửa và máy bay không người lái của Iran.

Trong quá khứ, Iran từng tự nguyện vô hiệu hóa một cơ sở hạt nhân theo thỏa thuận năm 2015 với chính quyền cựu Tổng thống Barack Obama và các nước khác, khi tháo lõi lò phản ứng Arak và đổ bê tông vào bên trong.

Tuy vậy, một số chuyên gia hoài nghi rằng ngay cả việc đặt thuốc nổ hay sử dụng hóa chất cũng khó có thể phá hủy hoàn toàn Núi Pickaxe. Họ cho rằng nhiệm vụ này có thể đòi hỏi các biện pháp cực đoan để khiến cơ sở “không thể sử dụng trong hàng trăm năm”.

Pickaxe không phải là cơ sở ngầm duy nhất khiến Mỹ lo ngại. Năm 2025, Iran thông báo xây dựng thêm một cơ sở làm giàu uranium mới tại Isfahan, nhưng cơ quan giám sát quốc tế chưa thể tiếp cận. Phân tích gần đây cho thấy địa điểm này cũng có thể nằm quá sâu đối với bom xuyên boong-ke.