Nỗ lực ngoại giao dồn dập nhằm ngăn Mỹ - Israel tấn công Iran trở lại

Các bên trung gian khu vực đang gấp rút thúc đẩy khuôn khổ thỏa thuận giữa Mỹ và Iran nhằm kéo dài lệnh ngừng bắn và ngăn nguy cơ Mỹ cùng Israel mở các cuộc tấn công mới nhằm vào Tehran.

Theo các quan chức Trung Đông, nếu không đạt được bước đột phá ngoại giao, các đòn tấn công mới có thể xảy ra chỉ trong vài ngày tới.

Pakistan cùng một số quốc gia khu vực đang tham gia hòa giải được cho là nỗ lực thu hẹp khác biệt giữa yêu cầu của Mỹ về việc hạn chế chương trình hạt nhân của Iran và mong muốn của Tehran chỉ tập trung vào chấm dứt xung đột, dỡ bỏ các hạn chế tại eo biển Hormuz và nhận hỗ trợ tài chính trước mắt.

Tấm biển có in hình Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei tại trung tâm thủ đô Tehran, Iran, ngày 6/4/2026. Ảnh: AP

Các nhà trung gian cho biết, mục tiêu hiện tại của Mỹ, Iran và các bên liên quan chưa phải là một thỏa thuận chính thức mà là một dạng thư bày tỏ ý định hoặc biên bản ghi nhớ nhằm kéo dài lệnh ngừng bắn và thiết lập khuôn khổ cho các cuộc đàm phán sâu hơn trong tương lai. Bế tắc lớn nhất hiện nay nằm ở việc những vấn đề nào sẽ được đưa vào khuôn khổ thỏa thuận ban đầu và những nội dung nào sẽ được để lại cho giai đoạn đàm phán sau.

Một số nguồn tin am hiểu vấn đề cho biết nếu không đạt được ngay cả một thỏa thuận hạn chế như vậy, Mỹ và Israel có thể triển khai một đợt không kích ngắn ngày trong những ngày tới nhằm vào các mục tiêu kinh tế, đặc biệt là lĩnh vực năng lượng, nhằm gia tăng sức ép buộc Tehran phải đạt được thỏa thuận. Iran đã cảnh báo sẽ đáp trả mạnh mẽ nếu tiếp tục bị tấn công.

Ngày 22/5, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã chủ trì cuộc họp với các quan chức an ninh quốc gia cấp cao để thảo luận về các lựa chọn liên quan tới Iran. Theo giới chức Mỹ, ông Trump chưa đưa ra quyết định chính thức nào nhưng nói với các trợ lý rằng ông muốn dành thêm thời gian cho tiến trình ngoại giao sau khi nhận được báo cáo về tình hình đàm phán tại Tehran.

Tuy nhiên, các quan chức Mỹ cho biết Tổng thống Trump vẫn để ngỏ khả năng tiến hành không kích nếu đàm phán không mang lại một thỏa thuận mà Washington cho là phù hợp.

Nhà Trắng hiện chưa đưa ra bình luận chính thức về thông tin trên.

Đàm phán bước vào giai đoạn then chốt

Trong khi đó, Tổng tham mưu trưởng quân đội Pakistan Asim Munir đã tới Iran nhằm thúc đẩy nỗ lực ngăn chặn xung đột leo thang, cho thấy các cuộc đàm phán đang bước vào giai đoạn then chốt. Một phái đoàn đàm phán của Qatar cũng có mặt tại Tehran.

Trước đó, Saudi Arabia đã cảnh báo Iran rằng nếu không đạt được thỏa thuận vào thời điểm hiện nay, tình hình có thể tiếp tục leo thang nghiêm trọng hơn.

Ông Nate Swanson, cựu Giám đốc phụ trách Iran tại Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ, hiện làm việc tại Hội đồng Đại Tây Dương, nhận định: “Điểm mấu chốt là thời gian không đứng về phía ông Trump. Ông ấy dường như muốn thoát khỏi cuộc xung đột này hơn cả Iran. Vì vậy, hoặc ông ấy phải điều chỉnh kỳ vọng đối với những gì Iran cần đáp ứng, hoặc tái khởi động leo thang quân sự mà không có mục tiêu chiến lược rõ ràng”.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ngày 22/5 cho biết đã có “một số tiến triển nhỏ” trong các nỗ lực đàm phán, song tái khẳng định lập trường của Washington rằng Iran không bao giờ được sở hữu vũ khí hạt nhân. Theo ông Rubio, điều này đồng nghĩa với việc phải giải quyết vấn đề làm giàu urani của Iran cũng như lượng vật liệu hạt nhân mà Mỹ cho là đã ở gần cấp độ chế tạo vũ khí.

“Chúng tôi đang chờ kết quả từ các cuộc trao đổi đang diễn ra. Đã có một số tiến triển nhỏ. Tôi không muốn phóng đại điều đó nhưng rõ ràng đã có một chút chuyển biến tích cực”, ông Rubio phát biểu với báo giới tại Brussels.

Iran hiện muốn đạt được một thỏa thuận giúp chấm dứt xung đột, loại bỏ nguy cơ tiếp tục bị tấn công và giải quyết tình trạng phong tỏa hàng hải của Mỹ và Iran trong khu vực mà không phải ngay lập tức nhượng bộ về vấn đề hạt nhân.

Trong khi đó, Washington muốn Tehran cam kết trong khuôn khổ thỏa thuận về việc đình chỉ dài hạn chương trình làm giàu urani và chuyển giao lượng vật liệu hạt nhân gần cấp độ vũ khí cho Mỹ. Các quan chức Mỹ cho biết mức độ nới lỏng trừng phạt sẽ phụ thuộc vào các cam kết hạt nhân mà Iran đưa ra sau cùng.

Tình thế tiến thoái lưỡng nan

Tổng thống Trump hiện đứng trước lựa chọn khó khăn giữa nguy cơ làm leo thang xung đột - có thể khiến Iran nối lại các cuộc tấn công trong khu vực - hoặc mềm mỏng hơn trong các yêu cầu liên quan tới chương trình hạt nhân của Tehran.

Trong cuộc chiến bùng phát từ cuối tháng 2 năm nay, Mỹ và Israel đã tiến hành hơn 20.000 cuộc tấn công nhưng Iran vẫn không chấp nhận từ bỏ chương trình hạt nhân. Dù vậy, một số trợ lý, cố vấn bên ngoài và các nhân vật truyền thông bảo thủ vẫn thúc giục ông Trump ra lệnh thực hiện ít nhất các đợt không kích hạn chế nhằm gia tăng đòn bẩy đàm phán.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã cảnh báo sẽ mở rộng xung đột ra ngoài khu vực nếu tiếp tục bị tấn công.

Cuối tuần trước, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cho biết một máy bay không người lái đã tấn công máy phát điện tại nhà máy điện hạt nhân của nước này, cho thấy nguy cơ leo thang của xung đột. UAE cho biết máy bay không người lái xuất phát từ Iraq - nơi có các lực lượng dân quân thân Iran.

Mỹ cũng phải tính tới nguy cơ thiệt hại từ các đòn đáp trả của Iran. Những cuộc tấn công trước đây đã làm suy giảm kho tên lửa đánh chặn của Israel và các nước vùng Vịnh, đồng thời khiến nhiều cơ sở dầu khí trong khu vực phải tạm ngừng hoạt động.

Trong những ngày gần đây, Tổng thống Trump nhiều lần cảnh báo sẽ tấn công Iran nếu không đạt được thỏa thuận. Theo một số nguồn tin, Israel cũng đang chuẩn bị tham gia các cuộc tấn công mới nếu Washington quyết định hành động. Israel được cho là lo ngại ông Trump có thể chấp nhận một thỏa thuận không đủ sức kiềm chế chương trình hạt nhân và năng lực tên lửa của Iran.

Các nguồn tin cho biết Tổng thống Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã có cuộc điện đàm căng thẳng vào tối 19/5, trong đó ông Netanyahu phản đối khả năng đạt thỏa thuận chấm dứt chiến sự với Iran, còn ông Trump bảo vệ tiến trình ngoại giao.

Trước đó một ngày, ông Trump cũng đã họp với đội ngũ an ninh quốc gia để thảo luận các lựa chọn liên quan tới Iran.

Theo giới quan sát, một thỏa thuận hạn chế có thể buộc ông Trump phải chấp nhận thực tế rằng cam kết ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân sẽ chưa thể đạt được, ít nhất trong ngắn hạn.

Tổng thống Trump từng tuyên bố Iran cần đình chỉ hoạt động làm giàu urani trong 20 năm và chuyển giao khoảng 400kg urani được làm giàu ở mức gần cấp độ chế tạo vũ khí. Ngày 21/5, ông Trump tuyên bố eo biển Hormuz sẽ được mở lại để bảo đảm tự do thương mại, đồng thời khẳng định Mỹ sẽ thu giữ lượng vật liệu hạt nhân của Iran bị chôn vùi dưới đống đổ nát sau các cuộc tấn công của Mỹ nhằm vào ba cơ sở hạt nhân của Iran hồi năm ngoái.