Quặng apatit từng đưa Hoá chất Đức Giang lên đỉnh cao, cũng là điểm yếu lớn đẩy đế chế nghìn tỷ vào khủng hoảng

Giờ đây, chính mắt xích tài nguyên từng nuôi lớn tập đoàn lại trở thành mắt xích kéo doanh nghiệp vào vòng xoáy khủng hoảng.

Như Dân Việt thông tin, Bộ Công an cho biết Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03) đã khởi tố vụ án xảy ra tại Tập đoàn Hóa chất Đức Giang (HoSE: DGC) và các đơn vị liên quan, về các tội gây ô nhiễm môi trường; vi phạm quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên; vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng.

Cơ quan điều tra đồng thời khởi tố 14 bị can. Trong đó, ông Đào Hữu Huyền, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Hóa chất Đức Giang, bị khởi tố về 3 tội: vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng; vi phạm quy định về khai thác tài nguyên; gây ô nhiễm môi trường.

Ông Đào Hữu Huyền, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Hóa chất Đức Giang, bị khởi tố về 3 tội: vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng; vi phạm quy định về khai thác tài nguyên; gây ô nhiễm môi trường.

Kết quả điều tra ban đầu xác định, các sai phạm có tổ chức diễn ra trong thời gian dài. Nhóm bị can bị cáo buộc đổ trái phép hàng triệu tấn chất thải trên diện tích hàng chục ha tại Khu công nghiệp Tằng Loỏng (Lào Cai), gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đời sống người dân.

Ngoài ra, cơ quan điều tra cho biết các bị can khai thác trái phép hàng trăm nghìn tấn quặng apatit, trị giá hàng trăm tỷ đồng; đồng thời bỏ ngoài sổ sách kế toán, che giấu doanh thu, gây thiệt hại thuế hàng chục tỷ đồng.

Biểu đồ: Linh Anh t/h.

Ông Đào Hữu Huyền vừa là người điều hành, vừa là cổ đông cá nhân lớn nhất với tỷ lệ nắm giữ khoảng 18,38% vốn, tương đương 69,79 triệu cổ phiếu DGC, tính đến cuối năm ngoái.

Bên cạnh đó, nhóm cổ đông gia đình ông Huyền cũng nắm giữ lượng cổ phần đáng kể tại Đức Giang, gồm bà Ngô Thị Ngọc Lan (6,64%), ông Đào Hữu Kha (5,97%), bà Nguyễn Thị Hồng Lan (3,76%), ông Đào Hữu Duy Anh (3,01%) và bà Đào Hồng Hạnh (1,35%). Nếu cộng gộp, nhóm cổ đông này ghi nhận ảnh hưởng lớn tại doanh nghiệp.

"Mối lương duyên" giữa phốt pho và Hóa chất Đức Giang

Dữ liệu giai đoạn trước cổ phần hóa, hai mảng hoạt động chính của công ty là sản xuất chất tẩy rửa và phốt pho vàng.

Trong đó, doanh thu của Hoá chất Đức Giang phần lớn đến từ bán hàng bột giặt và chất tẩy rửa. Doanh nghiệp thừa nhận, sản phẩm này của DGC chỉ chiếm khoảng 1,5% thị phần toàn quốc - con số khiêm tốn trong thị trường chất tẩy rửa với các đối thủ cạnh tranh lớn như LIX, NET, Unilever.

Trong khi đó, sản lượng phốt pho vàng của DGC chiếm hơn 20% thị phần của cả nước. Bước ngoặt bắt đầu từ năm 2009, DGC quyết định thành lập CTCP Hóa chất Đức Giang - Lào Cai với vốn điều lệ 100 tỷ đồng. Trong đó, DGC sở hữu 65% vốn điều lệ, 35% vốn còn lại thuộc về các cổ đông khác.

Lào Cai là địa phương sở hữu trữ lượng apatit lớn nhất Việt Nam cũng như khu vực Đông Nam Á, với tổng trữ lượng thăm dò và dự báo ước tính trên 2 tỷ tấn, trong đó khối lượng đã được thăm dò đạt gần 800 triệu tấn.

Đến năm 2010, Công ty hóa chất Đức Giang – Lào Cai cũng là doanh nghiệp có công suất sản xuất phốt pho vàng lớn nhất cả nước với tổng công suất hai xưởng là 10.000 tấn/năm. Dự án này, cùng với nhà máy phốt pho vàng sẵn có, đánh dấu việc mở rộng sang chế biến sâu quặng apatit.

Sau khi mở rộng sản xuất, doanh nghiệp kiểm soát gần như toàn bộ chuỗi giá trị: từ khai thác quặng apatit, sản xuất photpho vàng, đến chế biến sâu thành axit photphoric và các sản phẩm hóa chất khác. Dây chuyền này giúp công ty chủ động nguồn nguyên liệu, giảm chi phí và tối ưu hóa biên lợi nhuận.

Hoá chất Đức Giang đang tự chủ được 70% nguồn cung quặng apatit nhờ sở hữu mỏ apatit từ năm 2021 và ký hợp đồng bao tiêu với mỏ apatit mới vào năm 2023. Hãng chứng khoán MBS ước tính, lợi thế trên có thể giúp Hoá chất Đức Giang tiết kiệm được 20-30% chi phí so với mua quặng bên ngoài. Nguồn: MBS.

Theo đó, cơ cấu doanh thu của Hoá chất Đức Giang cũng có sự biến động đáng kể, thay đổi theo hướng tăng tỷ trọng hóa chất phốt pho. DGC hiện là nhà xuất khẩu phốt pho vàng lớn nhất thế giới với công suất 69.800 tấn/năm, tương đương chi phối khoảng 1/3 sản lượng phốt pho vàng xuất khẩu toàn cầu và 56,5% tổng công suất của Việt Nam.

Xét về doanh thu, hơn 70% doanh thu của DGC đến từ hoạt động xuất khẩu, với các đối tác lớn như Mitsubishi (Nhật Bản), KS-International (Anh) và UNID Global (Hàn Quốc). Với tỷ trọng lớn trong cơ cấu doanh thu nên biến động giá của mặt hàng này có ảnh hưởng đáng kể đến kết quả kinh doanh của doanh nghiệp.

Doanh thu từ phốt pho vàng chiếm phần lớn cơ cấu doanh thu của DGC. Biểu đồ: Linh Anh t/h.

Tại báo cáo thường niên năm 2024, Hoá chất Đức Giang cho biết, nguồn nguyên vật liệu chính để phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh của công ty (bao gồm photpho và các dẫn xuất liên quan) bao gồm quặng apatit, than cốc, lưu huỳnh. Trong đó, than cốc và lưu huỳnh là 2 nguồn nguyên liệu được công ty mua ngoài, từ các nguồn trong nước và nhập khẩu.

Như vậy dễ thấy, nguồn nguyên liệu quan trọng nhất đối với Hoá chất Đức Giang hiện nay là quặng apatit. Nhưng hiện nay, nguồn nguyên liệu quặng apatit ngày càng trở nên khan hiếm, chất lượng giảm, giá bán tăng.

Do vậy, Hoá chất Đức Giang đang gấp rút tiến hành các thủ tục để mở rộng và nâng cấp Khai trường 25, tạo nguồn quặng cho khoảng 5 năm tới. Song song với đó là việc triển khai tìm kiểm các mỏ Apatit mới tại địa bàn tỉnh Lào Cai và sẵn sàng tham gia đấu giá khi cơ quan nhà nước tổ chức bán đấu giá.

"Biến số" kéo Hóa chất Đức Giang vào vòng xoáy khủng hoảng.

Nghị định 199/2025/NĐ-CP mới đây chính thức nâng thuế xuất khẩu phốt pho vàng từ 5% lên 10% kể từ 1/1/2026 và 15% kể từ 1/1/2027. Nghị định dự kiến tác động đáng kể tới hoạt động của nhà xuất khẩu phốt pho vàng lớn nhất thế giới.

Nhưng theo các chuyên gia Chứng khoán Kafi, chỉ một phần sản lượng xuất khẩu của doanh nghiệp sẽ chịu ảnh hưởng từ chính sách thuế này. Các thị trường xuất khẩu chính của DGC hiện gồm khu vực Đông Bắc Á (NEA) và Ấn Độ, nhưng nhu cầu tại hai khu vực có sự khác biệt đáng kể.

Tại Đông Bắc Á, phốt pho vàng chủ yếu được sử dụng để sản xuất axit phục vụ ngành điện tử và bán dẫn. Do giá trị gia tăng của các sản phẩm này khá cao, khách hàng tại đây sẵn sàng chấp nhận mức giá cao hơn để đảm bảo nguồn cung ổn định và chất lượng sản phẩm.

Ngược lại, tại Ấn Độ, phốt pho vàng chủ yếu được sử dụng để sản xuất phân bón. Do đó, Hoá chất Đức Giang gặp bất lợi cạnh tranh tại thị trường này khi giá bán chưa đủ cạnh tranh so với các đối thủ từ Kazakhstan. Vì vậy, phần sản lượng xuất khẩu sang Ấn Độ có thể chịu tác động lớn hơn từ chính sách thuế mới.

Đáng chú ý, theo giấy phép khai thác được cấp ngày 10/11/2020, Hoá chất Đức Giang được phép khai thác khoảng 3,7 triệu tấn quặng apatit tại Khai trường 25 trong vòng 6 năm, bắt đầu từ tháng 3/2021.

Do đó, báo cáo cũng nhận định việc gia hạn giấy phép khai thác apatit là yếu tố “sống còn” đối với hoạt động của Hoá chất Đức Giang. Trong bối cảnh chất lượng quặng tại các khai trường 25 và 19b đang có dấu hiệu suy giảm - điều đã phần nào phản ánh qua sự sụt giảm biên lợi nhuận trong quý IV/2025, nếu thủ tục kéo dài làm việc đưa mỏ vào khai thác chậm hơn kỳ vọng, công ty sẽ phải phụ thuộc vào quặng mua ngoài hoặc nhập khẩu. Diễn biến này làm tăng chi phí đầu vào và ảnh hưởng tiêu cực đến biên lợi nhuận của doanh nghiệp.

Tại ĐHĐCĐ năm 2025, lãnh đạo Hoá chất Đức Giang cho biết, hồ sơ mở rộng các dự án khai trường đang ở những bước cuối cùng. Theo ước tính, nguồn quặng từ các mỏ này có thể đáp ứng nhu cầu nguyên liệu của Tập đoàn trong khoảng 5 năm tới.

Cuối cùng, rủi ro được đề cập tới, cũng là một trong những nguyên nhân bố con ông Đào Hữu Huyền cùng dàn lãnh đạo Hoá chất Đức Giang bị khởi tố - đó là vấn đề môi trường. Theo Chứng khoán SHS, doanh nghiệp đối mặt với rủi ro môi trường đáng kể do hoạt động trong lĩnh vực khai thác và chế biến khoáng sản, vốn phát sinh nhiều chất thải có nguy cơ gây ô nhiễm.

Trong bối cảnh yêu cầu pháp lý và giám sát môi trường ngày càng được chú trọng (Luật Hóa chất 69/2025/QH15 có hiệu lực từ 17/01/2026), nếu công tác kiểm soát ô nhiễm tại mỏ và nhà máy không theo kịp, công ty có thể chịu áp lực lớn từ việc chi phí tuân thủ tăng, rủi ro pháp lý, phản ứng tiêu cực từ cộng đồng, tổn hại đến hình ảnh, thậm chí bị đình chỉ hoạt động.

Ông Đào Hữu Huyền, sinh ngày 7/6/1956 tại Hưng Yên, có trình độ cử nhân hóa học từ Trường Đại học Tổng hợp. Ông Huyền khởi nghiệp từ hoạt động thương mại, thành lập Công ty TNHH Văn Minh năm 1993. Doanh nghiệp này chuyên nhập khẩu hóa chất từ Trung Quốc để phân phối trong nước.

CTCP Bột giặt và Hóa chất Đức Giang hoàn tất cổ phần hóa vào tháng 4/2004 (nay là CTCP Tập đoàn Hóa chất Đức Giang). Sau đó, ông cùng vợ là bà Nguyễn Thị Hồng Lan đã tham gia mua cổ phần và trở thành nhóm cổ đông nắm quyền chi phối doanh nghiệp.

Từ thời điểm này, ông Huyền đảm nhiệm vai trò Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc, điều hành trực tiếp hoạt động của doanh nghiệp. Hiện, ông Đào Hữu Huyền là cổ đông lớn nhất tại Hóa chất Đức Giang, nắm giữ gần 70 triệu cổ phiếu DGC, tương đương 18,38% vốn điều lệ, với giá trị ước tính khoảng 5.000 tỷ đồng.

Tính đến ngày 31/12/2025, hệ sinh thái Tập đoàn Hóa chất Đức Giang có 3 chi nhánh trực thuộc hạch toán phụ thuộc (Hưng Yên, Bình Dương và Lào Cai) cùng 8 công ty con.