Tổng thống Mỹ Trump làm hỏng cơ hội chốt thỏa thuận với Iran như thế nào?

Mỹ và Iran có lúc đã tiến rất gần thỏa thuận, nhưng mọi việc đổ bể khi Tổng thống Donald Trump đăng hàng loạt bài lên mạng xã hội và trả lời báo chí dồn dập.

Tổng thống Mỹ Donald Trump. (Ảnh: AP)

Cuối tuần qua, Mỹ và Iran dường như đã tiến sát thỏa thuận nhằm chấm dứt cuộc chiến kéo dài 7 tuần.

Nhưng sau đó, Tổng thống Trump đã làm đúng điều mà các trợ lý của ông nhiều lần nói ông sẽ không làm: Đàm phán thông qua truyền thông, đăng thông tin về các cuộc đàm phán đang diễn ra lên mạng xã hội và trả lời phỏng vấn qua điện thoại, khi các bên trung gian cập nhật cho ông về tiến trình trao đổi với quan chức Iran.

Tổng thống Mỹ Trump tuyên bố Iran đã đồng ý với hàng loạt điều khoản mà các nguồn tin cho biết vẫn chưa được hoàn tất. Ông cũng khẳng định Tehran đã chấp nhận nhiều yêu cầu gây tranh cãi nhất của Mỹ, bao gồm việc bàn giao uranium làm giàu và tuyên bố cuộc chiến sắp kết thúc.

Một số quan chức trong chính quyền Tổng thống Trump nói với CNN, rằng các phát ngôn công khai của nhà lãnh đạo này đã gây bất lợi cho tiến trình đàm phán, trong bối cảnh các cuộc thương lượng vốn rất nhạy cảm và Iran không tin tưởng Mỹ. Tình hình càng phức tạp khi giới chức Mỹ nghi ngờ có sự chia rẽ giữa nhóm đàm phán do Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi dẫn đầu với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran.

“Người Iran không hài lòng khi Tổng thống Mỹ đàm phán qua mạng xã hội và gây cảm giác như họ đã chấp thuận những vấn đề mà thực tế chưa đồng ý, lại còn là những vấn đề không được dư luận trong nước ủng hộ”, một nguồn tin nói với CNN. Nguồn tin nói thêm rằng Tehran đặc biệt lo ngại việc bị coi là yếu thế.

Ông Trump nói với Bloomberg rằng Iran đã đồng ý “đình chỉ vô thời hạn” chương trình hạt nhân; nói với CBS News rằng Tehran “đã đồng ý mọi thứ” và sẽ hợp tác với Mỹ để loại bỏ uranium làm giàu; và nói với Axios rằng một cuộc gặp “có thể diễn ra vào cuối tuần”, đồng thời bày tỏ tin tưởng “thỏa thuận sẽ đạt được trong 1 hoặc 2 ngày tới”.

Tình hình bấp bênh

Lệnh ngừng bắn mong manh giữa Washington và Tehran lại bị thử thách khi 1 tàu khu trục tên lửa dẫn đường của Mỹ nổ súng và bắt giữ tàu hàng Iran hôm 19/4, sau khi con tàu này cố vượt qua vòng phong tỏa của hải quân Mỹ ở vịnh Oman, khiến Iran càng thêm phẫn nộ.

Đến ngày 20/4, các quan chức Iran có vẻ bớt phản đối việc tiếp tục đàm phán, nhưng nội dung cụ thể của thỏa thuận vẫn chưa rõ ràng.

Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt tuyên bố: “Mỹ chưa bao giờ tiến gần đến một thỏa thuận tốt với Iran như hiện nay, khác với thỏa thuận tồi tệ dưới thời chính quyền cựu Tổng thống Barack Obama, nhờ khả năng đàm phán của Tổng thống Trump. Ai không nhận ra chiến thuật ‘chơi dài hạn’ của ông ấy thì mới là ngu ngốc và cố tình không hiểu”.

Ông Trump đã đặt ra một số “lằn ranh đỏ” cho đàm phán, bao gồm yêu cầu Iran đóng băng việc làm giàu uranium và giao nộp kho dự trữ vật liệu gần đạt cấp độ chế tạo vũ khí. Trong khi đó, Tehran khẳng định họ phải được duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz và yêu cầu Mỹ dỡ bỏ trừng phạt.

Trong vòng đàm phán đầu tiên, phía Mỹ đề xuất Iran tạm dừng làm giàu uranium trong 20 năm. Iran đề xuất tạm dừng 5 năm, nhưng bị Mỹ bác bỏ. Một đề xuất gần đây từ phía Iran là tạm dừng 10 năm, sau đó thêm 10 năm chỉ làm giàu ở mức thấp hơn nhiều so với cấp độ vũ khí. Tuy nhiên, ông Trump nói với báo chí rằng ông muốn Iran không làm giàu uranium vô thời hạn và phản đối cả phương án 20 năm.

Mức độ linh hoạt của mỗi bên sẽ quyết định liệu có thể đạt được thỏa thuận hay không. Với Tổng thống Trump, điều quan trọng là tránh ký một thỏa thuận bị so sánh với Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung thời chính quyền cựu Tổng thống Obama mà ông đã rút từ năm 2018.

Ít nhất, các nhà đàm phán hy vọng đạt được khuôn khổ thỏa thuận ban đầu, từ đó tiến tới bước đàm phán chi tiết hơn trong những tuần tới. Tuy nhiên, cách tiếp cận này cũng bị chỉ trích, vì có khả năng Iran có thể kéo dài thời gian để củng cố lại hệ thống tên lửa đã bị chôn vùi trong chiến tranh.

Ngày 20/4, Tổng thống Trump nói rằng ông không chịu áp lực phải đạt thỏa thuận, dù cuộc chiến ngày càng mất lòng dân Mỹ và khiến giá xăng tăng cao.

“Tôi không chịu bất kỳ áp lực nào, dù mọi chuyện sẽ diễn ra khá nhanh!” ông Trump viết trên Truth Social.

Chưa rõ liệu có cố vấn nào cảnh báo tổng thống rằng việc ông đăng bài liên tục có thể tác động tiêu cực đến đàm phán hay không.