Một bản vẽ trên bàn bếp, đi trước bóng đá gần 2 thập kỷ
Năm 1998, Andy Lyden và Dave Evans ở Sutton Coldfield đã phác thảo một ý tưởng mà bóng đá phải mất nhiều năm sau mới tiến gần tới: theo dõi vị trí cầu thủ bằng thiết bị điện tử, đưa dữ liệu về máy tính để phân tích và báo gần như tức thì cho trọng tài khi xuất hiện tình huống có khả năng việt vị. Ngày 14/5/1998, họ nộp đơn bảo hộ cho hệ thống mang tên “Player Tracking System”.
Thời điểm đó, bóng đá còn chưa cho phép công nghệ xác định bóng qua vạch vôi, VAR chưa xuất hiện và công nghệ việt vị bán tự động còn rất xa. Ý tưởng của Lyden và Evans không phải phiên bản đầu tiên của cả 3 công nghệ này, nhưng họ đã sớm nghĩ tới một nguyên tắc rất gần với bóng đá hiện đại: dùng dữ liệu vị trí, máy tính và truyền tín hiệu tức thì để giảm sai sót trong những quyết định mà mắt người rất khó xác định chính xác.
Máy tính hỗ trợ phần việc khó nhất
Hệ thống của Lyden và Evans sử dụng các thiết bị phát tín hiệu nhỏ gắn trên cầu thủ cùng những điểm cố định quanh sân. Dữ liệu liên tục được chuyển tới bộ thu và máy tính, từ đó xác định vị trí của từng cầu thủ so với đối phương và các mốc trên sân. Nếu hệ thống phát hiện một cầu thủ đứng ở vị trí việt vị khi bóng được chuyền lên, thông tin sẽ được gửi tới thiết bị nghe nhìn của trọng tài.
Điểm quan trọng là máy móc không thay trọng tài đưa ra mọi quyết định. Hệ thống chỉ hỗ trợ phần xác định vị trí. Trọng tài vẫn phải đánh giá cầu thủ đứng dưới hàng phòng ngự có tham gia pha bóng hay gây ảnh hưởng tới đối phương hay không.
Lyden và Evans còn cảnh báo rất sớm về một vấn đề sau này trở thành chủ đề tranh luận lớn quanh VAR. Trong hồ sơ sáng chế, họ cho rằng việc tua lại hình ảnh rồi phân tích từng khung hình làm chậm trận đấu, không phù hợp với môn thể thao có tốc độ cao và phụ thuộc nhiều vào bầu không khí trên sân. Giải pháp của họ hướng đến việc phân tích vị trí trong thời gian rất ngắn để trọng tài nhận thông tin mà trận đấu không bị ngắt quãng lâu.
Ý tưởng dừng lại trên giấy
Rào cản lớn nhất với Lyden và Evans không nằm ở ý tưởng mà ở khả năng biến nó thành sản phẩm. Việc phát triển hệ thống định vị chính xác cho 22 cầu thủ, thiết lập các bộ thu quanh sân, xây dựng phần mềm xử lý rồi thử nghiệm trong điều kiện thi đấu đòi hỏi nguồn tài chính và kỹ thuật vượt xa khả năng của 2 cá nhân khi ấy.
Đơn sáng chế được công bố ngày 17/11/1999 với mã GB2337385A nhưng sau đó bị rút, sự kiện pháp lý được ghi nhận ngày 30/8/2000. Hệ thống của họ vì thế chưa bao giờ được triển khai thành sản phẩm hoàn chỉnh. Dù vậy, hồ sơ này sau đó xuất hiện trong danh mục được viện dẫn bởi nhiều sáng chế liên quan đến định vị cầu thủ và hỗ trợ trọng tài.
Bóng đá dần đi theo hướng họ từng hình dung
IFAB đến năm 2012 mới chính thức chấp thuận công nghệ xác định bóng qua vạch vôi. Công nghệ này ra mắt ở một giải chính thức tại FIFA Club World Cup 2012 trước khi được sử dụng tại World Cup 2014. Premier League áp dụng hệ thống Hawk-Eye từ mùa 2013/14, với tín hiệu được gửi trực tiếp đến đồng hồ trọng tài khi toàn bộ quả bóng vượt qua vạch vôi.
VAR bắt đầu được IFAB thử nghiệm từ năm 2016. Đến World Cup 2022, FIFA đưa công nghệ việt vị bán tự động vào sử dụng với 12 camera chuyên dụng và cảm biến trong quả bóng, giúp xác định chính xác hơn thời điểm bóng rời chân cầu thủ.
World Cup 2026 còn đưa ý tưởng hỗ trợ tức thì tiến thêm một bước. Với những tình huống việt vị rõ ràng, thông tin có thể được gửi trực tiếp tới tổ trọng tài trên sân thay vì tất cả đều phải chuyển qua phòng VAR như tại World Cup 2022.
Công nghệ hỗ trợ trọng tài giờ đã trở thành một ngành kinh doanh lớn. Riêng Hawk-Eye Innovations đạt doanh thu 81,67 triệu bảng trong năm tài chính kết thúc vào tháng 3/2025.
Lyden và Evans không tạo ra VAR, công nghệ xác định bóng qua vạch vôi hay hệ thống việt vị bán tự động ngày nay. Điều đáng nhớ trong bản vẽ năm 1998 của họ nằm ở ý tưởng cốt lõi: xác định vị trí cầu thủ bằng công nghệ, xử lý dữ liệu bằng máy tính và truyền kết quả cho trọng tài đủ nhanh để trận đấu không phải dừng quá lâu. Gần 3 thập kỷ sau, bóng đá hiện đại đang vận hành ngày càng gần với cách làm mà 2 người đàn ông ở Sutton Coldfield từng đặt lên giấy.