Sở hữu “biển vàng đen” lớn nhất thế giới, vì sao người dân Venezuela vẫn nghèo đói?

Venezuela là quốc gia có trữ lượng dầu mỏ lớn nhất thế giới, phần lớn nguồn tài nguyên này nằm tại Vành đai Orinoco – khu vực giàu dầu nặng và siêu nặng bậc nhất thế giới.

Lý do Venezuela giàu tài nguyên nhưng vẫn nghèo?

Venezuela từ lâu được xem là “ông vua dầu mỏ” của thế giới khi sở hữu trữ lượng dầu thô lớn nhất toàn cầu, ước tính khoảng 303 tỷ thùng theo số liệu của OPEC. Con số này vượt qua nhiều cường quốc năng lượng như Ả Rập Xê Út hay Iran. Phần lớn dầu mỏ của Venezuela tập trung tại Vành đai Orinoco – một trong những khu vực giàu tài nguyên dầu nặng và siêu nặng nhất hành tinh.

Với nguồn tài nguyên đồ sộ như vậy, Venezuela lẽ ra phải là quốc gia thịnh vượng. Thế nhưng thực tế lại đầy nghịch lý: Nền kinh tế suy sụp, lạm phát ở mức kỷ lục, đời sống người dân thiếu thốn kéo dài. Sự giàu có dưới lòng đất không thể chuyển hóa thành phúc lợi cho xã hội, thậm chí còn trở thành gánh nặng kéo đất nước này vào vòng xoáy khủng hoảng.

1. Dầu nhiều nhưng “khó bán, khó sinh lời”

Nguyên nhân đầu tiên nằm ở chính chất lượng dầu mỏ của Venezuela. Không giống các loại dầu nhẹ, dễ khai thác và tinh chế ở Trung Đông hay Bắc Mỹ, phần lớn dầu tại Vành đai Orinoco là dầu siêu nặng, đặc quánh, chứa hàm lượng lưu huỳnh cao. Việc khai thác loại dầu này đòi hỏi công nghệ phức tạp và chi phí lớn, chẳng hạn như bơm hơi nước áp suất cao để làm loãng dầu trong lòng đất trước khi hút lên.

Venezuela từ lâu được xem là “ông vua dầu mỏ” của thế giới

Sau khi khai thác, dầu siêu nặng không thể vận chuyển hay đưa thẳng vào các nhà máy lọc dầu thông thường. Tập đoàn dầu khí quốc gia PDVSA buộc phải pha trộn dầu với các loại dầu nhẹ hơn hoặc naphtha để tạo thành hỗn hợp đủ tiêu chuẩn xuất khẩu. Trớ trêu ở chỗ, do hệ thống lọc dầu trong nước xuống cấp nghiêm trọng, Venezuela thường xuyên phải nhập khẩu chính các chất pha loãng này với giá cao, làm chi phí sản xuất tăng mạnh và bào mòn lợi nhuận.

Bên cạnh đó, do chất lượng thấp và chi phí tinh chế cao đối với người mua, dầu nặng của Venezuela luôn bị bán với mức giá thấp hơn đáng kể so với các loại dầu chuẩn quốc tế như Brent hay WTI. Điều này khiến dù có trữ lượng lớn, giá trị kinh tế mà ngành dầu mỏ mang lại vẫn rất hạn chế. Ngay từ khâu khai thác, “vàng đen” của Venezuela đã là một mặt hàng có biên độ lợi nhuận thấp và phụ thuộc lớn vào vốn đầu tư cũng như công nghệ nước ngoài.

2. Trừng phạt kinh tế và vòng xoáy khủng hoảng kéo dài

Những bất lợi về mặt kỹ thuật và thị trường càng trở nên nghiêm trọng khi Venezuela phải đối mặt với các lệnh trừng phạt kinh tế của Mỹ, đặc biệt từ năm 2017 và siết chặt hơn vào năm 2019. Các biện pháp này trực diện nhắm vào ngành dầu mỏ – nguồn thu ngoại tệ gần như duy nhất của quốc gia Nam Mỹ này.

Venezuela bị cắt khỏi thị trường Mỹ, vốn không chỉ là khách hàng lớn mà còn sở hữu các nhà máy lọc dầu hiếm hoi có thể xử lý hiệu quả dầu siêu nặng Orinoco. Đồng thời, các lệnh trừng phạt cũng khiến nước này bị cô lập khỏi hệ thống tài chính quốc tế, làm cho việc thanh toán, vay vốn và thu hút đầu tư nước ngoài trở nên vô cùng khó khăn.

Trong bối cảnh đó, Venezuela buộc phải tìm đến các thị trường thay thế như Trung Quốc. Tuy nhiên, các giao dịch này thường phải thông qua trung gian, chuyển tải hàng hóa trên biển và chấp nhận mức giá chiết khấu sâu hơn để bù đắp rủi ro cho người mua. Doanh thu từ xuất khẩu dầu vì thế không đủ để phục hồi nền kinh tế đang suy kiệt.

Hiện nền kinh tế Venezuela đang thiếu hụt hàng hóa trầm trọng

Ngành dầu mỏ sụp đổ kéo theo sự lao dốc của toàn bộ nền kinh tế vốn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào dầu. Công ty dầu khí tự nhiên thuộc sở hữu nhà nước Venezuela (PDVSA) – từng là “cỗ máy in tiền” của đất nước – rơi vào tình trạng nợ nần chồng chất, mất khả năng thanh toán, trong khi sản lượng dầu giảm xuống mức thấp nhất trong nhiều thập kỷ.

Hệ quả là chính phủ không còn đủ ngoại tệ để nhập khẩu lương thực, thuốc men và các nhu yếu phẩm thiết yếu. Lạm phát bùng nổ, có thời điểm lên tới khoảng 1 triệu phần trăm, buộc Venezuela phải xóa nhiều số 0 trên đồng tiền quốc gia. Đời sống người dân rơi vào cảnh thiếu ăn, thiếu thuốc, thất nghiệp lan rộng, hàng triệu người phải rời bỏ quê hương để tìm kế sinh nhai ở các quốc gia láng giềng.

Hiện nền kinh tế Venezuela đang thiếu hụt hàng hóa trầm trọng và giá cả tăng vọt. Cùng với suy thoái kinh tế là tình trạng lạm phát phi mã, lương thực và thuốc men khan hiếm. Đồng bolivar được đưa vào lưu hành nhưng đã liên tục lao dốc trong những năm gần đây vì lạm phát quá cao.

Câu chuyện Venezuela cho thấy một thực tế khắc nghiệt: Trữ lượng tài nguyên khổng lồ không phải là tấm vé đảm bảo cho sự thịnh vượng. Khi nền kinh tế phụ thuộc vào một nguồn thu duy nhất, trong khi quản trị yếu kém, chính sách thiếu ổn định và môi trường đầu tư bị bóp nghẹt, “vàng đen” có thể trở thành lời nguyền hơn là cứu cánh cho cả một quốc gia.