Điện và xăng dầu cần phải được bình ổn thế nào trước biến đổi khí hậu và căng thẳng chính trị?

Những diễn biến xung đột giữa Hoa Kỳ, Israel và Iran hiện đang tác động trực tiếp đến thị trường dầu, khí toàn cầu. Trong trường hợp xung đột kéo dài, hoặc leo thang, giá dầu và khí tự nhiên có thể duy trì ở mức cao.

Biến đổi khí hậu và căng thẳng chính trị tác động đến an ninh năng lượng

Theo dự báo của Trung tâm Khí tượng Thủy văn Quốc gia, 2026 có thể tiếp tục là một năm thời tiết diễn biến phức tạp, với nguy cơ xuất hiện nhiều đợt nắng nóng kéo dài và lượng mưa thiếu hụt tại một số khu vực. Trong khi đó, nhu cầu điện của nền kinh tế Việt Nam vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng cao, còn thị trường năng lượng thế giới lại tiềm ẩn nhiều biến động do căng thẳng địa chính trị, đặc biệt là các xung đột tại Trung Đông có thể làm gia tăng giá dầu và khí.

Theo TS Nguyễn Quy Hoạch, Hội đồng khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam, trong những năm gần đây, hệ thống điện Việt Nam liên tục ghi nhận các mức đỉnh phụ tải mới vào mùa hè. Khi nhiệt độ tăng cao, nhu cầu sử dụng điện cho điều hòa không khí và các thiết bị làm mát tăng mạnh, đặc biệt tại các đô thị lớn và khu công nghiệp.

An ninh năng lượng cần được đảm bảo bằng nhiều chính sách, giải pháp khác nhau.

Các dự báo khí tượng cho thấy, năm 2026 có khả năng xuất hiện nhiều đợt nắng nóng hơn so với năm trước. Nắng nóng có thể bắt đầu sớm (từ cuối tháng 3 hoặc đầu tháng 4 và kéo dài trong phần lớn thời gian của mùa hè). Tại khu vực Bắc bộ và Trung bộ, nhiều đợt nắng nóng có thể đạt mức gay gắt với nhiệt độ vượt 37-39°C. Trong điều kiện nhiệt độ cao, nhu cầu sử dụng điện cho điều hòa không khí, hệ thống làm mát và các thiết bị điện gia dụng tăng nhanh.

Thống kê của ngành điện cho thấy phụ tải điện trong những ngày nắng nóng có thể tăng từ 10-20% so với mức bình thường. Tại các đô thị lớn (như Hà Nội, hay TP. Hồ Chí Minh), mức tiêu thụ điện có thể tăng thêm hàng nghìn MW chỉ trong vài ngày khi xuất hiện các đợt nắng nóng gay gắt.

Trong bối cảnh nền kinh tế tiếp tục tăng trưởng và mức sống của người dân ngày càng nâng cao, nhu cầu sử dụng điện trong sinh hoạt và sản xuất sẽ còn tiếp tục gia tăng. Nếu năm 2026 xuất hiện các đợt nắng nóng kéo dài, phụ tải điện toàn quốc nhiều khả năng sẽ tiếp tục thiết lập các mức kỷ lục mới.

Cơ cấu nguồn điện của Việt Nam trong những năm gần đây đã có nhiều thay đổi đáng kể. Bên cạnh các nguồn điện truyền thống (như thủy điện và nhiệt điện than), tỷ trọng năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió, mặt trời đã tăng nhanh. Sự phát triển của các nguồn năng lượng tái tạo góp phần quan trọng vào quá trình chuyển dịch năng lượng, song cũng đặt ra những thách thức đối với việc vận hành hệ thống điện do đặc tính biến động của các nguồn điện này.

TS Nguyễn Quy Hoạch cho biết, bên cạnh các yếu tố kỹ thuật và khí hậu, hệ thống điện Việt Nam trong năm 2026 cũng có thể chịu tác động từ những biến động của thị trường năng lượng thế giới. Căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông - một trong những trung tâm cung cấp dầu và khí lớn của thế giới đang làm gia tăng rủi ro biến động giá nhiên liệu trên thị trường quốc tế.

Những diễn biến xung đột giữa Hoa Kỳ, Israel và Iran hiện đang tác động trực tiếp đến thị trường dầu, khí toàn cầu. Trong trường hợp xung đột kéo dài, hoặc leo thang, giá dầu và khí tự nhiên có thể duy trì ở mức cao. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chi phí sản xuất điện của các nhà máy nhiệt điện khí, mà còn làm gia tăng áp lực đối với cân đối tài chính của ngành điện.

Đảm bảo an ninh năng lượng trong bối cảnh nhiều bất ổn

Về thị trường xăng dầu thời gian qua, chuyên gia kinh tế, PGS.TS Phạm Thế Anh cho biết, là quốc gia đang tự chủ được gần 3/4 nguồn cung trong nước, đồng thời xuất khẩu dầu thô, theo các chuyên gia kinh tế, Việt Nam có rất nhiều lợi thế để nhanh chóng đưa các công cụ bình ổn giá xăng dầu trong nước trong bối cảnh giá thế giới biến động khó lường. Việt Nam hiện tự chủ được gần 3/4 nguồn cung trong nước nhờ hai nhà máy lọc dầu Bình Sơn và Nghi Sơn; trong đó nguồn đầu vào của Bình Sơn là từ mỏ Bạch Hổ và nhập khẩu, còn của Nghi Sơn chủ yếu từ Kuwait. Việt Nam cũng là nước xuất khẩu dầu thô. Năm 2022, khi xung đột Nga - Ukraine xảy ra và giá dầu thế giới tăng vọt, dầu thô đóng góp gần 80.000 tỉ đồng cho ngân sách nhà nước.

PGS.TS Phạm Thế Anh đề xuất, đối với thị trường xăng dầu trong nước, trước mắt cần dùng ngân sách nhà nước (từ nguồn thu xuất khẩu dầu thô) để trợ cấp giá trong trường hợp gặp cú sốc như hiện nay. Thứ hai, sử dụng thuế trọn gói cố định hoặc thuế co giãn theo giá, tức là thuế giảm khi giá tăng và ngược lại, áp dụng với các mặt hàng xăng dầu. Thứ ba, giảm tối đa rào cản gia nhập, tăng tính cạnh tranh của thị trường.

Theo các chuyên gia, việc bảo đảm an ninh cung cấp điện trong bối cảnh biến động thời tiết và thị trường năng lượng quốc tế đòi hỏi hệ thống điện phải được vận hành với mức độ linh hoạt cao hơn so với trước đây.

Một trong những giải pháp quan trọng là điều tiết hợp lý các hồ thủy điện nhằm tích nước từ sớm để bảo đảm khả năng phát điện trong các giai đoạn phụ tải cao. Bên cạnh đó, các nhà máy nhiệt điện cần được chuẩn bị kỹ lưỡng trước mùa nắng nóng. Công tác bảo dưỡng tổ máy phải được hoàn thành đúng kế hoạch nhằm bảo đảm độ sẵn sàng cao khi phụ tải tăng mạnh.

Theo TS Nguyễn Quy Hoạch, song song với các giải pháp về nguồn cung, các chương trình quản lý nhu cầu điện cần được triển khai mạnh mẽ hơn, đặc biệt trong lĩnh vực công nghiệp và thương mại. Những biến động ngày càng rõ của khí hậu và thị trường năng lượng quốc tế đang đặt ra yêu cầu phải xây dựng một hệ thống điện có khả năng thích ứng cao hơn với các cú sốc từ cả phía cung và cầu.

Trong dài hạn, việc đa dạng hóa cơ cấu nguồn điện, phát triển các giải pháp lưu trữ năng lượng, nâng cao năng lực dự báo khí tượng - thủy văn và hoàn thiện các cơ chế quản lý nhu cầu điện sẽ trở thành những yếu tố quan trọng để nâng cao tính linh hoạt của hệ thống điện.