Hé lộ “vũ khí” giá rẻ giúp Ukraine đối phó UAV hiệu quả

Ukraine chứng minh hiệu quả của cảm biến âm thanh giá rẻ trong phát hiện UAV, mở ra hướng phát triển mới cho phòng không phương Tây.

Xung đột tại Ukraine đang mang đến cho các nước phương Tây nhiều bài học mới về tác chiến phòng không, trong đó nổi bật là vai trò ngày càng quan trọng của các mạng lưới cảm biến giá rẻ trong việc phát hiện và đối phó với máy bay không người lái (UAV).

Trong nhiều thập kỷ, các quân đội phương Tây tập trung đầu tư vào những hệ thống cảm biến hiện đại được thiết kế để phát hiện máy bay chiến đấu, tên lửa hành trình hoặc tên lửa đạn đạo. Tuy nhiên, sự xuất hiện dày đặc của UAV trên chiến trường Ukraine đã bộc lộ những hạn chế của các hệ thống này khi phải đối mặt với các mục tiêu nhỏ, bay thấp và có giá thành rẻ.

Cảm biến giá rẻ giúp Ukraine phát hiện sớm các mối đe dọa từ UAV, mô hình đang thu hút sự quan tâm của nhiều nước phương Tây. Ảnh: Suspilne Ukraine

Trung tướng Sir John Stringer, Phó Tư lệnh Tối cao Lực lượng Đồng minh NATO tại châu Âu, cho rằng phương Tây cần đầu tư trở lại vào nhiều loại cảm biến khác nhau để đáp ứng yêu cầu của chiến tranh hiện đại. Theo ông, bên cạnh các hệ thống công nghệ cao, các nước NATO cũng cần những giải pháp đơn giản và chi phí thấp hơn, chẳng hạn như cảm biến âm thanh - thiết bị sử dụng mạng lưới micro để phát hiện tiếng động cơ của UAV từ khoảng cách xa.

Ông Stringer cho biết Ukraine đã chứng minh hiệu quả của mô hình này trên thực địa, khi kết hợp các cảm biến giá rẻ với những hệ thống giám sát hiện đại trong một mạng lưới phòng không thống nhất.

Mạng lưới cảm biến giá rẻ lấp khoảng trống phòng không

Cuộc xung đột Nga - Ukraine đã biến UAV thành mối đe dọa thường trực trên chiến trường. Hàng nghìn UAV trinh sát, UAV cảm tử và UAV tấn công được sử dụng mỗi tháng, buộc các lực lượng quân sự phải tìm ra những phương thức phát hiện và đánh chặn hiệu quả hơn.

Thiếu tá Modris Kairiss, Giám đốc Trung tâm Năng lực Hệ thống Tự động của Latvia - cơ sở chuyên thử nghiệm và huấn luyện tác chiến UAV - nhận định phương Tây cần xây dựng thêm các lớp cảm biến mới để phát hiện những mục tiêu bay ở độ cao thấp.

Theo ông, phần lớn hệ thống phòng không hiện nay được thiết kế để đối phó với máy bay và tên lửa có tốc độ cao, hoạt động ở độ cao lớn. Trong khi đó, UAV thường bay sát địa hình, tốc độ chậm và có diện tích phản xạ radar nhỏ, khiến việc phát hiện trở nên khó khăn hơn.

Ông Kairiss cho rằng không chỉ số lượng mà sự đa dạng của các loại cảm biến cũng rất quan trọng, bởi mỗi loại đều có ưu điểm và hạn chế riêng. Chính vì vậy, các cảm biến giá rẻ có thể đóng vai trò bổ trợ hiệu quả cho các hệ thống radar và cảm biến tiên tiến. Theo vị chuyên gia này, các nước phương Tây thực tế không thiếu công nghệ. Vấn đề nằm ở tốc độ mua sắm, triển khai và đưa các hệ thống mới vào sử dụng.

Ukraine hiện đang vận hành một mạng lưới cảm biến chi phí thấp trên phạm vi rộng, trong đó có các cảm biến âm thanh chuyên phát hiện UAV. Những thiết bị này có giá thành thấp hơn nhiều so với radar quân sự truyền thống nhưng vẫn có thể cung cấp cảnh báo sớm về các đợt tấn công bằng UAV.

Các cảm biến âm thanh không hoạt động độc lập mà được kết nối với mạng lưới phòng không nhiều tầng của Ukraine, bao gồm radar, hệ thống chỉ huy - kiểm soát và các phương tiện đánh chặn. Nhờ đó, lực lượng phòng không có thêm thời gian để phát hiện, theo dõi và xử lý mục tiêu.

Hiệu quả của mạng lưới cảm biến giá rẻ tại Ukraine đang thúc đẩy nhiều nước phương Tây nghiên cứu và học hỏi mô hình này.

Thực tế, ngay từ năm 2024, nhiều quan chức quốc phòng Mỹ và NATO đã đánh giá cao cách tiếp cận của Kiev. Khi đó, Trung tướng Sean Gainey, Tư lệnh Bộ Tư lệnh Phòng thủ Tên lửa và Không gian Lục quân Mỹ, cho rằng Washington nên tích hợp các cảm biến âm thanh giá rẻ tương tự Ukraine vào mạng lưới phòng thủ của mình.

Cũng trong năm 2024, ông Tom Goffus, Trợ lý Tổng Thư ký NATO phụ trách các hoạt động quân sự, cho biết Ukraine gần như đã triển khai mạng lưới cảm biến âm thanh bao phủ toàn bộ lãnh thổ ở độ cao dưới 1.000 m với tổng chi phí chưa tới 54 triệu USD.

Cao ủy Quốc phòng Liên minh châu Âu Andrius Kubilius cũng từng cảnh báo rằng phương Tây hiện chưa có đủ năng lực để phát hiện UAV bay thấp. “Radar của chúng ta có thể nhìn thấy máy bay và tên lửa, nhưng không thể phát hiện chính xác những UAV bay rất thấp”, ông nói.

Theo ông Kubilius, kế hoạch xây dựng “Bức tường UAV châu Âu” - mạng lưới cảm biến và phòng thủ chống UAV đang được đề xuất - cần học hỏi kinh nghiệm của Ukraine, quốc gia hiện sở hữu những năng lực mà nhiều nước châu Âu chưa có, trong đó có mạng lưới hàng nghìn cảm biến được triển khai trên diện rộng.

Các quốc gia Baltic giáp biên giới Nga và là thành viên NATO cũng đã công bố kế hoạch mua sắm hoặc đang xúc tiến triển khai các hệ thống cảm biến âm thanh dựa trên những bài học rút ra từ chiến trường Ukraine.

Bài toán chi phí trong cuộc chiến chống UAV

Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ là phát hiện UAV mà còn là chi phí đánh chặn. Nhiều hệ thống phòng không phương Tây hoàn toàn có khả năng tiêu diệt UAV. Tuy nhiên, phần lớn các hệ thống này được thiết kế để đối phó với máy bay chiến đấu và tên lửa hiện đại, khiến chi phí đánh chặn trở nên rất cao khi phải đối phó với các UAV giá rẻ được triển khai với số lượng lớn.

Ông Stringer cho rằng, các hệ thống phòng không cần được xây dựng theo nguyên tắc cân bằng chi phí, tức là chi phí đánh chặn không nên quá chênh lệch so với giá trị của mục tiêu cần tiêu diệt. Ông dẫn ví dụ UAV cảm tử Shahed do Iran phát triển và hiện được Nga sử dụng rộng rãi có giá ước tính từ 20.000-50.000 USD mỗi chiếc. Trong khi đó, một tên lửa đánh chặn PAC-3 thuộc tổ hợp Patriot của Mỹ có giá khoảng 3,7 triệu USD.

Theo ông Stringer, việc sử dụng các tên lửa trị giá hàng triệu USD để bắn hạ những UAV chỉ có giá vài chục nghìn USD là mô hình khó duy trì trong một cuộc chiến kéo dài.

Các chuyên gia cho rằng đây là lý do khiến những cảm biến giá rẻ và các phương tiện đánh chặn chi phí thấp ngày càng được quan tâm. Chúng cho phép mở rộng phạm vi giám sát, tăng mật độ phòng thủ và giảm áp lực tài chính khi phải đối phó với số lượng lớn UAV.

Những bài học từ Ukraine cũng cho thấy một thực tế mới của chiến tranh hiện đại: việc giành ưu thế trên không trong các cuộc xung đột tương lai có thể khó khăn hơn nhiều so với những gì quân đội phương Tây từng trải qua trong các cuộc chiến trước đây.

Tuy nhiên, theo ông Stringer, mục tiêu giành ưu thế trên không vẫn không thay đổi. Ông nhấn mạnh: “Giành ưu thế trên không vẫn là điều kiện tiên quyết trong chiến tranh hiện đại. Phương thức thực hiện có thể thay đổi, nhưng đây vẫn là nền tảng để toàn bộ lực lượng tác chiến vận hành hiệu quả. Nếu không bảo đảm được quyền kiểm soát không phận và khả năng cơ động cho lực lượng của mình, bạn sẽ phải đối mặt với thất bại”. Theo giới chuyên gia, các mạng lưới cảm biến giá rẻ có thể trở thành một trong những công cụ quan trọng giúp các quân đội thích ứng với môi trường tác chiến mới, nơi UAV ngày càng giữ vai trò nổi bật trên chiến trường hiện đại.