Ngày và đêm dài gần đúng bằng nhau trong ngày xuân phân 20/3

Ngày 20/3, ở khắp mọi nơi trên Trái Đất, Mặt Trời mọc gần như đúng hướng Đông và lặn gần như đúng hướng Tây, và ngày với đêm gần như có độ dài bằng nhau.

Theo Hội Thiên văn Hà Nội (HAS), vào lúc 21 giờ 48 phút ngày 20/3, Mặt Trời sẽ đi qua xích đạo thiên thể, một đường thẳng vô hình trên bầu trời, và toàn bộ hành tinh sẽ cảm nhận sự chuyển dịch đó.

Đây là điểm phân tháng 3, khoảnh khắc Mặt Trời đi trực tiếp qua xích đạo Trái Đất trên hành trình tiến về phía Bắc. Đối với Bắc bán cầu, nó đánh dấu sự bắt đầu của mùa xuân, còn đối với Nam bán cầu, mùa thu bắt đầu tại thời điểm này. Ở khắp mọi nơi trên Trái Đất, Mặt Trời mọc gần như đúng hướng Đông và lặn gần như đúng hướng Tây, và ngày với đêm gần như có độ dài bằng nhau.

Ngày và đêm dài gần đúng bằng nhau trong ngày xuân phân 20/3.

Xuân phân, thu phân cùng với hai thời điểm đông chí và hạ chí là những dấu mốc quan trọng của lịch Mặt Trời. Vào các ngày phân, Mặt Trời mọc gần như chính xác ở hướng đông và lặn ở hướng tây tại hầu hết các khu vực trên Trái Đất (ngoại trừ hai vùng cực).

Nhưng điều gì khiến khoảnh khắc này thực sự đặc biệt về mặt thiên văn học? Điểm phân không phải do Mặt Trời gây ra, mà là do độ nghiêng của Trái Đất. Hành tinh của chúng ta quay quanh trục với độ nghiêng 23,5 độ so với phương thẳng đứng. Khi quay quanh Mặt Trời, độ nghiêng này khiến một bán cầu luôn hơi nghiêng về phía Mặt Trời trong khi bán cầu kia nghiêng ra xa. Hai lần mỗi năm, vào các điểm phân, không bán cầu nào được ưu tiên. Trong một khoảnh khắc ngắn ngủi đó, cấu hình trở nên cân bằng hoàn hảo.

Ông Đặng Vũ Tuấn Sơn, Chủ tịch Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam cho biết, trong Dương lịch, nếu nói thật chính xác thì xuân phân là một điểm, không phải một ngày. Điểm xuân phân là một trong hai điểm giao nhau của hoàng đạo (đường đi biểu kiến của Mặt Trời trên bầu trời) và xích đạo trời (hình chiếu của xích đạo Trái Đất lên bầu trời).

Nói dễ hiểu hơn, xích đạo Trái Đất và quỹ đạo của nó là 2 mặt phẳng lệch nhau ~23,5 độ, nên có 2 điểm giao như vậy trên bầu trời. Khi Mặt Trời đi qua giao điểm theo hướng tiến về phía Bắc thì đó là điểm xuân phân, còn về phía Nam thì là thu phân (đối với Bắc bán cầu, còn ở Nam bán cầu thì ngược lại). Khi Mặt Trời đi qua xích đạo trời, tức là nó nằm trên đúng mặt phẳng xích đạo Trái Đất, thì hai bán cầu có thời lượng được chiếu sáng như nhau, vì thế nên vào những ngày lân cận điểm này chúng ta thấy ngày và đêm dài gần đúng bằng nhau.

Hai điểm phân này trong tiếng Anh gọi là equinox, xuất phát từ một thuật ngữ có cách phát âm gần giống như vậy trong tiếng Latin là aequinoctium, được ghép từ hai từ là aequus (bằng nhau, tương tự như equal) và noctis (đêm) - chính là để chỉ đặc điểm ngày đêm dài bằng nhau này.

Còn hai ngày chí, được gọi chung là soltice, có gốc Latin là sol (Mặt Trời) và sistere (dừng lại). Việc này hàm ý nói về vị trí của Mặt Trời. Hạ chí (với Bắc bán cầu) là khi Mặt Trời đi lên (biểu kiến) tới xích vĩ (declination/DEC) cao nhất ở phía Bắc và nó hãm lại để sau đó dịch chuyển dần xuống phía Nam. Ngược lại, đông chí là thời điểm Mặt Trời tới xích vĩ cao nhất về phía Nam và quay ngược trở lại.