Vì sao không ai giành chiến thắng trong cuộc chiến Nga-Ukraine sau 4 năm?

Nhìn lên trên những chiến tuyến ngoằn ngoèo của Ukraine, một số máy bay không người lái lao vút về phía các mục tiêu ở xa trong khi những chiếc khác bay thấp hơn - vo ve ngay trên đầu các binh sĩ trên chiến tuyến, tìm kiếm mục tiêu tiếp theo.

Một binh sĩ Ukraine thể hiện sự mệt mỏi sau nhiều tháng chiến đấu không ngừng nghỉ trên con đường đến Izyum, Ukraine, ngày 28 tháng 9 năm 2022. Ảnh Getty Images

“Không khí luôn náo động gần như khắp mọi nơi,” một binh sĩ Ukraine ở tiền tuyến cho biết. Ông từ chối tiết lộ tên hoặc bất kỳ chi tiết nào về nơi mình đang đóng quân, vì không được phép phát ngôn.

Nhưng theo ông, cuộc chiến giữa các vì sao ngoài đời thực đang "diễn ra ngay bây giờ".

Máy bay không người lái, hay còn gọi là phương tiện bay không người lái (UAV), có thể nói đã trở thành đặc điểm nổi bật nhất của cuộc chiến Nga - Ukraine, hiện đang bước sang năm thứ năm.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky hồi đầu năm nay cho biết, máy bay không người lái (UAV) chịu trách nhiệm cho 80% các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào các mục tiêu của Nga . Hầu hết các máy bay không người lái này được sản xuất trong nước Ukraine, với các nhà máy hoạt động hết công suất để cung cấp cho binh lính.

Máy bay không người lái là một phần trọng tâm trong chiến lược của Ukraine, thực tế, tân Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov từng là một chuyên gia hàng đầu về máy bay không người lái. Trên bộ, trên biển và trên không, Ukraine đã phát triển tất cả các loại máy bay này. Nhưng nhìn chung, Nga chưa bao giờ đứng ngoài cuộc.

Do đó, các chiến tuyến trải dài khắp miền đông và nam Ukraine hầu như bị đình trệ kể từ cuộc chiến nổ ra vào năm 2022. Chúng hầu như không thay đổi trong nhiều năm, gây tổn thất nặng nề về sinh mạng và lượng lớn trang thiết bị quân sự để Nga từng bước giành được lãnh thổ.

Đó là điều mà các nhà phân tích và binh lính gọi là chiến tranh tiêu hao. Ý tưởng là một bên sẽ cố gắng làm suy yếu bên kia từng chút một, phá hủy khả năng và tinh thần của đối phương. Đặc trưng bởi thương vong lớn và khát vọng vũ khí không đáy, đó là kiểu chiến tranh mua từng mảnh lãnh thổ với cái giá trên trời.

Những bức ảnh về xe tăng lún sâu trong bùn và binh lính ló đầu ra từ chiến hào ở miền đông Ukraine gợi lại những ký ức về bốn năm chiến tranh thế giới thứ nhất.

Khoảng chín triệu binh sĩ từ nhiều quốc gia đã thiệt mạng trong cuộc đổ máu từ năm 1914 đến năm 1918. Con số 1,2 triệu thương vong của Nga, dựa trên ước tính của Ukraine, vẫn còn cách xa con số khủng khiếp này. Số liệu thương vong của Ukraine khó thống kê hơn.

Tuy nhiên, những điểm tương đồng vẫn tồn tại và những bước tiến chậm chạp trong nhiều năm qua khác xa với hy vọng của Điện Kremlin về việc chiếm được Ukraine chỉ trong vài ngày, sau khi họ phát động chiến dịch quân sự đặc biệt cách đây đúng 4 năm.

Giai đoạn đầu

Những tháng đầu của cuộc chiến lại là một câu chuyện khác. Trước tháng 2 năm 2022, Nga kiểm soát Crimea, bán đảo phía nam lục địa Ukraine mà Moscow sáp nhập năm 2014 và ủng hộ phe ly khai ở các vùng Donetsk và Luhansk phía đông Ukraine. Tổng thể, chúng được gọi là Donbas, trung tâm công nghiệp một thời của Ukraine.

Cuộc tấn công ban đầu từ tháng 2 năm 2022 đã mang lại cho Nga những thắng lợi nhanh chóng. Điện Kremlin nhanh chóng giành quyền kiểm soát những vùng rộng lớn ở phía nam, bao gồm các thành phố quan trọng như Kherson và Melitopol. Họ chiếm được Enerhodar, thành phố được xây dựng có chủ đích ở vùng Zaporizhzhia phía đông nam Ukraine, nơi đặt nhà máy điện hạt nhân lớn nhất châu Âu. Mariupol, ban đầu là biểu tượng của sự kháng cự của Ukraine trên Biển Đen, đã rơi vào tay Nga vào tháng 5 năm 2022.

Nga cũng chiếm đóng thêm lãnh thổ ở Donbas, vùng Kharkov phía đông bắc và phía bắc Kiev. Hàng chục nghìn binh lính tiến về thủ đô Ukraine và vướng vào các cuộc giao tranh kéo dài nhiều tuần ở vùng ngoại ô. Có thông tin cho rằng các hố chôn tập thể đang được đào.

Khi đó, Ukraine cũng gặp khó khăn ở Donbas. Mặc dù được trang bị đầy đủ hệ thống pháo binh, nhưng quân đội lại không có đạn dược để bắn vào lực lượng Nga, theo Nick Reynolds, một nhà nghiên cứu về chiến tranh trên bộ tại viện nghiên cứu Royal United Services Institute của Anh.

Chỉ một tháng sau khi tiến hành cuộc chiến, Nga đã kiểm soát gần 27% lãnh thổ Ukraine với khoảng 161.905 km² (62.500 dặm vuông) đất liền, theo tính toán của Viện Nghiên cứu Chiến tranh có trụ sở tại Mỹ. Con số này bao gồm 7% lãnh thổ mà Moscow đã chiếm đóng ở Crimea vào năm 2014.

Nhưng Ukraine nhanh chóng phản công, bắt đầu cuộc phản công hiệu quả nhất trong suốt cuộc chiến.

Ông Reynolds cho biết, hệ thống pháo phản lực cơ động cao HIMARS do Mỹ sản xuất, được ca ngợi hết lời, đã đến vào tháng 6 năm 2022 và tạo điều kiện cho các vị trí phòng thủ của Nga xung quanh thành phố Kharkiv ở phía đông bắc sụp đổ.

Đến tháng 9, quân đội Kiev đã tái chiếm Kupiansk, một đầu mối đường sắt chiến lược ở phía đông thành phố Kharkov, và Izyum, phía nam Kupiansk.

Vào tháng 11 năm 2022, Nga buộc phải rút lui khỏi thành phố Kherson và đóng quân ở bờ trái sông Dnieper trong khi quân đội Ukraine quan sát họ từ phía tây bờ sông.

Theo Kateryna Stepanenko, chuyên gia về Nga của ISW, Ukraine đã giành lại hơn 56.900 km2 lãnh thổ trong cuộc phản công quy mô lớn đó. Bà cho biết thêm, đến cuối năm đó, Nga kiểm soát 17,84% lãnh thổ Ukraine.

Phần lớn năm 2023 được dành cho việc Ukraine tiếp tục đẩy lùi các chiến tuyến. Có một nhiệm vụ cuối cùng đã thất bại là thiết lập một cứ điểm của Ukraine ở Krynky, một ngôi làng phía đông sông Dnieper.

Nhưng kể từ đó, cả Ukraine lẫn Nga đều không thể đạt được những bước tiến như trong năm đầu tiên của cuộc chiến toàn diện.

Một chiếc xe tăng di chuyển trên con đường lầy lội gần thành phố Bakhmut trong bối cảnh chiến tranh Nga-Ukraine ở Donbas, Ukraine vào ngày 20 tháng 2 năm 2023. Ảnh Getty Images

Ukraine chuẩn bị cho chặng đường dài phía trước

Đã có những thay đổi nhỏ ở một số khu vực gần biên giới Ukraine với Nga, cụ thể là trong cuộc tấn công ngắn nhưng mạnh mẽ của Kiev vào Kursk từ tháng 8 năm 2024 đến tháng 3 năm 2025.

Nga cũng đã từng chiếm đóng một phần lãnh thổ ở khu vực biên giới Kharkov và lấn sang Dnipropetrovsk.

Sau nhiều tháng giao tranh, Nga đã chiếm được thành phố Bakhmut thuộc Donetsk vào tháng 5 năm 2023, một chiến thắng được công bố không phải bởi các quan chức ở Moscow mà bởi Yevgeny Prigozhin - người đứng đầu tổ chức lính đánh thuê Wagner của Nga. Vinh quang của ông ta chỉ kéo dài trong thời gian ngắn; sự lãnh đạo của ông ta trong cuộc nổi dậy chống Điện Kremlin thất bại vào tháng sau đó đã kết thúc bằng cái chết của ông ta trong một vụ tai nạn máy bay vào tháng 8 năm 2023.

Avdiivka là thành phố tiếp theo sụp đổ. Nga tập trung lực lượng vào thành phố này từ tháng 10 năm 2023 và cuối cùng đẩy lùi Ukraine vào tháng 2 năm 2024. Việc chiếm được Avdiivka là một chiến thắng chiến lược và mang tính biểu tượng đối với Moscow, khi quân đội Nga giương cao cờ tại cứ điểm cũ của Ukraine, nơi đã trải qua một thập kỷ trên chiến tuyến.

Avdiivka, giống như Bakhmut trước đó, đã trở thành một "cỗ máy xay thịt". Các chuyên gia cho biết, số người Nga thiệt mạng trong cuộc chiến đô thị khốc liệt giành Avdiivka còn nhiều hơn số binh sĩ Liên Xô thiệt mạng trong cuộc chiến của Moscow ở Afghanistan.

Những tháng ngày bảo vệ thành phố cũng đã khiến Ukraine phải trả giá đắt. Những câu chuyện tương tự cũng diễn ra ở Chasiv Yar, phía tây Bakhmut, và xung quanh Pokrovsk, trung tâm hậu cần từng rất quan trọng nay đã bị tàn phá bởi các cuộc tấn công trong hơn một năm rưỡi.

Một triệu người Nga phải chết để đổi lấy một phần trăm tăng trưởng có phải là sự thật?

Ông Stepanenko cho biết, từ cuối năm 2022 đến đầu tháng 2 năm 2026, Nga đã chiếm giữ 1,55% lãnh thổ Ukraine. Hiện tại, Moscow đang kiểm soát gần 20% lãnh thổ Ukraine.

Theo số liệu của Ukraine, Nga đã chịu tổn thất 1.136.350 người từ đầu năm 2023 đến ngày 4 tháng 2 năm 2026.

Mặc dù rất khó để có được số liệu chính xác và cần phải xem xét cẩn trọng, nhưng các ước tính của phương Tây thường trích dẫn số liệu của Kiev.

Nếu đúng như vậy, theo ông Stepanenko, trung bình Nga đã mất 121 binh sĩ cho mỗi kilômét vuông (khoảng 0,39 dặm vuông) lãnh thổ giành được trong giai đoạn này.

Theo đánh giá của ISW, năm 2022, đợt tấn công đầu tiên của Nga đã giúp nước này đạt tốc độ tiến quân trung bình 210 m2 mỗi ngày. Con số này giảm xuống còn 1,2 m2 mỗi ngày vào năm 2023 và 9,8 km vuông vào năm 2024. Trong suốt năm 2025, Nga tiến quân trung bình 13,2 km vuông mỗi ngày, ông Stepanenko cho biết.

Ông Reynolds nói với Newsweek rằng kiểu tổn thất này là "không thể tránh khỏi". "Rất, rất khó để tiến hành các chiến dịch tấn công theo cách mà chúng ta đã hình dung trước đây", ông nói.

Trong một cuộc chiến mà các hệ thống giá rẻ như máy bay không người lái được sử dụng rộng rãi và binh lính liên tục được thay thế, “ngay cả khi có được thắng lợi trên chiến trường, từng trận một, cả hai bên đều không thể khai thác hoặc củng cố thành công đó, và do đó họ mất đà”, Reynolds nói.

Ông nói thêm rằng cả Kiev và Moscow đều có hệ thống phòng không hiệu quả, khiến chiến tuyến trở nên "nguy hiểm chết người" đối với máy bay và ngay cả những khu vực gần đó cũng vô cùng không hấp dẫn.

Và những gì một bên làm, bên kia đã nhanh chóng sao chép. Máy bay không người lái và công nghệ chống máy bay không người lái tương ứng, giống như chiến tranh điện tử, chỉ là một phần của "cuộc chạy đua vũ trang công nghệ" mà Nga và Ukraine đang tiến hành, Reynolds nói.

Theo một báo cáo hồi tháng 1 của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), kể từ năm 2024, các cuộc tấn công nổi bật nhất của Nga tiến triển chậm hơn so với các chiến dịch tàn bạo nhất của hầu hết các cuộc chiến tranh trong thế kỷ qua.

Báo cáo cũng cho biết thêm rằng đã có tới 325.000 binh sĩ Nga thiệt mạng kể từ tháng 2 năm 2022, và số thương vong trên chiến trường của nước này cao hơn gấp năm lần so với tổng số thương vong trong tất cả các cuộc chiến tranh của Nga và Liên Xô kể từ Thế chiến II.

Theo báo cáo của CSIS, không một cường quốc nào khác phải chịu tổn thất về nhân mạng và thương vong lớn đến vậy trong bất kỳ cuộc chiến nào kể từ đó.

Quân đội được trang bị tốt nhất châu Âu

Ngày 12 tháng 2, Rustem Umerov, thư ký Hội đồng An ninh và Quốc phòng Quốc gia Ukraine, cho biết hiện Ukraine sản xuất nhiều máy bay không người lái, thiết bị tác chiến điện tử và thiết bị tình báo hơn là mua trong nước. Ông cũng cho biết thêm, sản lượng quốc phòng của nước này vượt quá 55 tỷ đô la.

Vài ngày trước đó, ông Zelensky tuyên bố Ukraine sẽ mở 10 trung tâm xuất khẩu vũ khí ở châu Âu vào cuối năm nay. Giấy phép xuất khẩu đầu tiên đã được cấp.

Nhưng giá trị của nó cũng nằm ở những người lính. Trong khi Kiev dựa rất nhiều vào sự hỗ trợ của phương Tây để duy trì nỗ lực chiến tranh của mình, mặc dù ít hơn trong những năm gần đây thì chính những binh lính Ukraine đã tích lũy kinh nghiệm chiến trường và vận hành công nghệ tiên tiến mà các nước ủng hộ Kiev chưa bao giờ phải sử dụng theo cách tương tự.

Năm ngoái, David Blagden, phó giáo sư về an ninh và chiến lược quốc tế tại Đại học Exeter của Anh, đã nói với Newsweek rằng Ukraine hiện có nhiều chuyên môn về các hoạt động trên bộ quy mô lớn và cách duy trì một mạng lưới phòng không rộng lớn mà các quốc gia NATO châu Âu không có.

Mặc dù nhiều binh sĩ Ukraine đã được huấn luyện ở nước ngoài, nhưng người ta thường nghe các binh sĩ cấp cao từ các nước NATO mô tả các chiến thuật mà lực lượng của họ đã học được từ chiến trường Ukraine.

Chiến lược đã trở thành sự kết hợp giữa học thuyết kế thừa từ Liên Xô và phong cách chiến đấu của NATO, phản ánh trang thiết bị quân sự mà Ukraine đang sở hữu.

Kết thúc câu chuyện vẫn chưa được viết. Các vòng đàm phán hòa bình do Mỹ làm trung gian tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất chỉ mang lại những lời đảm bảo công khai rằng tiến trình đang diễn ra chậm chạp, chứ không có văn bản nào được ký kết.

Lời hứa hùng hồn của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc chấm dứt chiến tranh chỉ trong 24 giờ khi ông trở lại nắm quyền năm ngoái nhanh chóng tan biến, các cuộc đàm phán trở nên trì trệ, cũng giống như cuộc chiến vẫn đang diễn ra ở hậu trường.

Trong khi đó, phần còn lại của thế giới đang theo dõi sát sao – dù có lẽ, đối với một số người, sự theo dõi đó vẫn chưa đủ chăm chú. Một binh sĩ Ukraine đóng quân ở tiền tuyến cho biết, những người ủng hộ Ukraine vẫn bám víu vào lối chiến tranh cũ, “trong khi thực tế trên chiến trường đã thay đổi một cách cơ bản”.