Đội xe tăng tinh hoa T-64 lớn nhất thế giới của Ukraine còn lại gì sau 4 năm xung đột?

Bất chấp tổn thất nặng nề kể từ tháng 2/2022, Lục quân Ukraine hiện vẫn được đánh giá là lực lượng vận hành số lượng xe tăng T-64 nhiều nhất thế giới.

Dòng tăng này tiếp tục giữ vai trò xương sống của lực lượng thiết giáp Kiev, cho thấy nghịch lý đáng chú ý: một nền kinh tế quy mô nhỏ lại duy trì được một đội xe tăng phức tạp, tốn kém và đòi hỏi bảo dưỡng cao hơn đáng kể so với các dòng T-72 và T-90 vốn là trụ cột thiết giáp của Nga, cũng như phần lớn các quốc gia kế thừa Liên Xô.

Nguồn gốc của thực tế này nằm ở thời điểm Liên Xô tan rã. Ukraine tiếp nhận tới khoảng 2.340 xe T-64, trong đó có hơn 1.500 chiếc thuộc biến thể T-64B tương đối hiện đại. Do T-64 được thiết kế và sản xuất tại Kharkov, một số lượng lớn đã được bố trí sẵn trên lãnh thổ Ukraine vì lý do hậu cần.

Trong khi đó, phần lớn các quốc gia hậu Xô viết lựa chọn duy trì T-72 do đơn giản, rẻ và dễ bảo dưỡng hơn, còn T-64 - vốn từng được coi là “xe tăng tinh hoa”, không bao giờ được xuất khẩu rộng rãi trong thời Liên Xô. Kết quả là Ukraine gần như trở thành nhà vận hành lớn duy nhất của dòng xe này.

Xe tăng T-64 của Quân đội Ukraine. Ảnh Military Watch

Từ “kỳ quan” thập niên 1960 đến chiến trường thế kỷ XXI

Khi ra đời năm 1964, T-64 là một bước nhảy vọt mang tính cách mạng. Xe được trang bị giáp composite nhiều lớp tiên phong, tổ lái chỉ còn ba người nhờ cơ cấu nạp đạn tự động, có khả năng phóng tên lửa chống tăng dẫn đường qua nòng pháo, cùng động cơ diesel 5 xi-lanh dạng piston đối xứng cho khả năng cơ động cao. Tốc độ bắn đạt tới khoảng 10 phát/phút, vượt xa hầu hết xe tăng phương Tây cùng thời.

Những yếu tố này từng khiến giới phân tích phương Tây đánh giá T-64 đã đưa lực lượng tăng Liên Xô đi trước đối thủ 15-20 năm.

Tuy nhiên, đến đầu thế kỷ XXI, T-64 bị xem là lạc hậu. Loại đạn xuyên giáp mạnh nhất mà Ukraine còn có chủ yếu thuộc thế hệ giữa thập niên 1980, khiến khả năng xuyên phá suy giảm nghiêm trọng trước các biến thể Nga hiện đại như T-72B3. Giáp nền mỏng hơn, cộng với giáp phản ứng nổ đã cũ, khiến T-64 dễ bị xuyên thủng bởi các loại đạn chống tăng mới vốn đi trước hàng chục năm về công nghệ.

Dù vậy, thực tế chiến trường Ukraine lại không hoàn toàn xoay quanh các trận “đấu tăng” cổ điển. Xe tăng ngày càng được sử dụng chủ yếu để yểm trợ bộ binh, bắn trực tiếp vào công sự và vị trí phòng thủ. Trong môi trường mà UAV cảm tử, đạn bay lảng vảng và tên lửa chống tăng vác vai là mối đe dọa chính, ngay cả các dòng tăng hiện đại như Leopard 2A6 hay T-80BVM của Nga cũng cho thấy mức độ dễ tổn thương tương tự.

Điều này khiến khoảng cách năng lực giữa T-64 và các dòng tăng mới không “chí mạng” như nhiều dự đoán ban đầu.

Xe tăng T-64BV của Quân đội Ukraine. Ảnh Military Watch

Chiến tranh tiêu hao và bài toán sẵn sàng chiến đấu

Khi xung đột dần chuyển thành chiến tranh tiêu hao, cả hai phía đều buộc phải đưa vào sử dụng nhiều loại tăng cũ hơn T-64. Nga kích hoạt trở lại T-72A, T-62 thậm chí T-55 từ kho dự trữ, trong khi Ukraine tiếp nhận Leopard 1, Leopard 2A4 và cả T-55 do các nước NATO viện trợ. Trong bức tranh đó, T-64 dù đã cũ nhưng vẫn không phải là phương tiện lạc hậu nhất trên chiến trường.

Vấn đề lớn nhất của Kiev nằm ở tình trạng hao mòn và độ phức tạp kỹ thuật của dòng xe này. Các chuyên gia thiết giáp Ukraine thừa nhận chỉ khoảng một phần ba, thậm chí có đơn vị chỉ còn một phần năm số xe tăng hiện có được coi là sẵn sàng chiến đấu. Việc sử dụng xe tăng cho những nhiệm vụ mang tính “trình diễn tinh thần” - đưa xe lên tuyến trước chỉ để chứng tỏ bộ binh có yểm trợ, cũng góp phần làm tăng tỷ lệ tổn thất mà không mang lại hiệu quả tương xứng.

Dù không nhận được nguồn bổ sung T-64 từ bên ngoài, Ukraine vẫn còn một số lượng đáng kể xe trong kho, cho phép khôi phục và bù đắp phần nào tổn thất. Tuy nhiên, quá trình đại tu ngày càng khó khăn do thiếu phụ tùng, thiếu đạn dược hiện đại và hạn chế về công nghiệp quốc phòng.