Mỹ - Iran muốn gì ở nhau?

Mỹ yêu cầu Iran từ bỏ tham vọng hạt nhân, hạn chế kho tên lửa đạn đạo, trong khi Tehran muốn duy trì các chương trình này và muốn Washington chấm dứt trừng phạt kinh tế.

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 1/2 tuyên bố "những chiến hạm lớn nhất, mạnh nhất thế giới" của Mỹ chỉ cách Iran "vài ngày di chuyển". Ông Trump cũng bày tỏ tin tưởng Iran sẽ chấp nhận đạt thỏa thuận về chương trình hạt nhân và tên lửa, thay vì phải đối mặt hành động quân sự từ Mỹ.

Giới chức Iran cũng tuyên bố sẵn sàng đàm phán hạt nhân, nhưng cũng cảnh báo Mỹ và Israel về hậu quả nếu tấn công nước này, thêm rằng lực lượng của Tehran đã sẵn sàng phòng thủ và chiến đấu.

Những tuyên bố cứng rắn từ cả hai phía cho thấy khác biệt trong lập trường của Mỹ và Iran về nhiều vấn đề then chốt, điều mà các quan chức hai bên cùng loạt quốc gia ở Trung Đông đang nỗ lực đàm phán để tìm tiếng nói chung, nhằm tránh đẩy khu vực vào một cuộc xung đột mới.

Đội hình chiến hạm Mỹ triển khai gần Iran. Đồ họa: IEJ Media

Mỹ muốn gì từ Iran?

Mỹ từng áp đặt loạt lệnh trừng phạt với Iran vì nhiều lý do khác nhau, từ cuộc khủng hoảng con tin năm 1979 tới những quan ngại về vấn đề nhân quyền. Tuy nhiên, trong hai thập niên qua, các biện pháp trừng phạt kinh tế nặng nề mà Mỹ tung ra chủ yếu tập trung vào chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo của Iran.

Mỹ, Israel và một số đồng minh phương Tây cáo buộc Iran tích cực làm giàu uranium để theo đuổi mục tiêu chế tạo vũ khí hạt nhân, dù Tehran luôn nhấn mạnh đây chỉ là chương trình dân sự phục vụ nhu cầu năng lượng, vì mục đích hòa bình.

Theo thỏa thuận hạt nhân mang tên Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) mà Iran ký với Mỹ dưới thời tổng thống Barack Obama, Tehran đồng ý giới hạn mức làm giàu uranium ở 3,67% và lượng uranium đã làm giàu không vượt 300 kg. Mức này đủ cho nhà máy điện hạt nhân, nhưng không đủ để chế tạo vũ khí nguyên tử. Đổi lại, Washington dỡ bỏ phần lớn lệnh trừng phạt với Tehran.

Uranium làm giàu 60% được coi là mức sẵn sàng để phát triển vũ khí, còn ở mức 90% được xem là đạt cấp độ vũ khí hoàn chỉnh.

Tuy nhiên, vào tháng 5/2018, trong nhiệm kỳ một của ông Trump, Mỹ đã rút khỏi JCPOA và tái áp đặt lệnh trừng phạt Iran. Tehran dường như vẫn tuân thủ thỏa thuận trong một thời gian với các bên ký kết khác là châu Âu, Nga và Trung Quốc.

Tổng thống Joe Biden, người kế nhiệm ông Trump, đã duy trì phần lớn lệnh trừng phạt với Tehran. Iran thời gian này cũng từ bỏ JCPOA và đã đạt những bước tiến đáng kể trong làm giàu uranium.

Trong nhiệm kỳ hai, ông Trump tiếp tục tăng sức ép kinh tế với Iran, trong khi Tehran đẩy mạnh làm giàu uranium. Tháng 5/2025, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IAEA) cảnh báo Iran đã tích trữ hơn 400 kg uranium làm giàu ở mức 60%. Dù vũ khí hạt nhân cần mức làm giàu trên 90%, không có quốc gia phi hạt nhân nào làm giàu uranium cao tới 60% như Iran.

Mỹ và Israel đã viện dẫn cảnh báo của IAEA để tiến hành chiến dịch không kích quy mô lớn vào các cơ sở hạt nhân của Iran hồi tháng 6/2025. Ông Trump khi đó tuyên bố năng lực hạt nhân của Iran đã bị "xóa sổ", nhưng Mỹ gần đây lại tiếp tục bày tỏ lo ngại về chương trình hạt nhân của nước này.

"Ở Washington luôn tồn tại nhóm vận động cho rằng việc Iran đạt năng lực vũ khí hạt nhân là mối đe dọa nghiêm trọng đối với Mỹ và thế giới", Christopher Featherstone, giảng viên Khoa Chính trị của Đại học York, nói.

Những yêu cầu hiện tại của Mỹ đối với Iran là không được chế tạo vũ khí hạt nhân và phải từ bỏ cả chương trình hạt nhân dân sự. Tehran cũng không được phép làm giàu uranium dù ở mức rất thấp, đồng thời phải bàn giao toàn bộ lượng uranium đã làm giàu hiện có, theo Priyanka Shankar và Charu Sudan Kasturi, hai nhà phân tích của Al Jazeera.

Phi cơ EA-18G Growler đang cất cánh từ tàu sân bay USS Abraham Lincoln tại Ấn Độ Dương ngày 23/1. Ảnh: Hải quân Mỹ

Không chỉ chương trình hạt nhân, kho tên lửa đạn đạo của Iran cũng là mối lo với Mỹ và đồng minh. Các tên lửa đạn đạo của Iran nhiều lần xuyên thủng hệ thống phòng thủ Vòm Sắt và đánh trúng nhiều thành phố ở Israel.

Những loại tên lửa như Emad, Khorramshahr, Ghadr, Sejjil và Soumar của Iran có tầm bắn 1.700-2.500 km, đủ sức vươn tới Israel và toàn bộ căn cứ quân sự Mỹ ở Trung Đông. Washington yêu cầu Tehran phải hạn chế số lượng và tầm bắn của các tên lửa đạn đạo đó, theo Shankar.

Mỹ cũng quan ngại về tầm ảnh hưởng của Iran trong khu vực, được xây dựng thông qua mối quan hệ đồng minh với các quốc gia, phong trào vũ trang thuộc "Trục Kháng chiến".

"Trục Kháng chiến" của Iran đã chịu tổn thất nặng nề trong hai năm qua, trong đó có việc chính quyền tổng thống Syria Bashar al-Assad sụp đổ tháng 12/2024, thủ lĩnh Hezbollah ở Lebanon bị hạ sát, nhóm vũ trang Hamas ở Gaza và lực lượng Houthi ở Yemen cũng thiệt hại nhiều từ năm 2023.

Dù vậy, nhiều nhóm dân quân mà Iran hậu thuẫn vẫn hoạt động tích cực. Tuần trước, nhóm dân quân Kataib Hezbollah tại Iraq cảnh báo về kịch bản xảy ra "chiến tranh toàn diện" nếu Mỹ tấn công Iran.

Iran phải chấm dứt hỗ trợ và cắt quan hệ với các nhóm vũ trang trong khu vực là một trong những yêu cầu mà các quan chức Mỹ đưa ra trong quá trình đàm phán.

Iran muốn gì từ Mỹ?

Tehran cũng có những yêu sách riêng đối với Mỹ, đầu tiên là về các lệnh trừng phạt kinh tế. Những biện pháp cấm vận mà Washington áp đặt từ năm 1979 ngày càng khắc nghiệt và gây ra tình trạng thiếu hàng hóa, lạm phát và suy thoái kinh tế ở Iran.

Xuất khẩu dầu mỏ của Iran giảm 60-80% sau khi ông Trump tái áp đặt trừng phạt năm 2018, khiến Tehran mất hàng chục tỷ USD doanh thu mỗi năm. Đồng rial lao dốc và tuần trước chạm mức thấp kỷ lục với 1,5 triệu rial đổi 1 USD. Điều này đẩy lạm phát và giá nhập khẩu tăng vọt.

Hệ quả là tầng lớp trung lưu Iran bị thu hẹp đáng kể, theo giới quan sát. Shankar cho hay yêu cầu của Iran là Mỹ phải chấm dứt các lệnh trừng phạt kinh tế, gồm cả những biện pháp thứ cấp vốn nhằm cấm các nước khác làm ăn với Tehran.

Tehran luôn khẳng định chương trình hạt nhân của Iran chỉ mang mục đích dân sự. Tuy nhiên, sau chiến dịch tập kích của Israel và Mỹ năm ngoái, cùng với việc Liên Hợp Quốc và châu Âu tái áp đặt lệnh trừng phạt, phe có lập trường cứng rắn ở Iran đang thúc đẩy chính phủ chế tạo bom hạt nhân.

Dù lập trường chính thức chưa thay đổi, Iran bày tỏ mong muốn duy trì chương trình hạt nhân và làm giàu uranium của mình, dù có một số giới hạn, theo Kasturi. Quốc gia Hồi giáo này cũng muốn đạt được thỏa thuận mới trước khi cho phép thanh sát viên IAEA trở lại. Iran cho rằng chính báo cáo của IAEA năm ngoái đã tạo cớ cho Mỹ và Israel tấn công nước này.

Bên cạnh đó, Iran coi tên lửa đạn đạo là lá chắn quan trọng trước các mối đe dọa trong khu vực, đặc biệt là Israel, theo giới phân tích. Khả năng sử dụng tên lửa đạn đạo để tấn công các thành phố Israel và căn cứ Mỹ ở Trung Đông giúp mang lại đòn bẩy đàm phán đáng kể cho Tehran.

Do đó, Shankar tin rằng nước này mong muốn được duy trì kho tên lửa đạn đạo của họ trong bất kỳ cuộc đàm phán nào.

Tổng thống Mỹ Donald Trump (trái) và Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei. Ảnh: AP

Các liên minh của Iran trong khu vực vốn dựa trên mạng lưới phức tạp gồm ý thức hệ, cam kết chính trị và tính toán chiến lược. Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei từng ám chỉ ảnh hưởng và liên minh của Tehran trong khu vực vẫn được duy trì, dù hứng chịu nhiều tổn thất gần đây.

Dù Mỹ kêu gọi đàm phán và Iran để ngỏ khả năng đối thoại, Featherstone cho rằng "sẽ cần nỗ lực ngoại giao khổng lồ để đạt được cuộc thương lượng có ý nghĩa thực sự" cho hai bên, khi lập trường hai phía còn quá nhiều khác biệt.

Iran tuyên bố không muốn đàm phán khi vẫn bị đe dọa quân sự. Tuy nhiên, theo Roxane Farmanfarmaian, giảng viên Đại học Cambridge, Tehran nhiều khả năng vẫn sẽ thử đối thoại với Washington.

"Các lệnh trừng phạt bóp nghẹt Iran, đẩy giá lương thực tăng cao và làm suy kiệt tầng lớp trung lưu. Giới lãnh đạo Iran không còn nhiều lựa chọn ngoài việc đàm phán để dỡ bỏ lệnh trừng phạt", bà nói.

Vì điều này, ông Trump có khả năng tiếp tục gây sức ép để Iran "khuất phục trước yêu cầu về hạt nhân" và tránh cuộc chiến toàn diện, theo Farmanfarmaian.

"Một cuộc chiến lúc này thực sự có thể lôi kéo cả Vùng Vịnh vào vòng xoáy", bà cảnh báo. "Điều này có thể cũng buộc ông Trump ngồi vào bàn đàm phán để có thể sớm đạt thỏa thuận với Iran".