Từ giấc mơ của một trọng tài đến giới hạn của Fifa
Omar Artan, trọng tài số một của châu Phi, được Fifa chọn cho World Cup 2026 sau một năm 2025 rực sáng: bắt chính chung kết lượt về Cúp C1 châu Phi, điều khiển ba trận tại World Cup U20 ở Chile, rồi hai trận vòng bảng Cúp châu Phi. Anh trở thành người Somalia đầu tiên cầm còi một trận chung kết cấp châu lục, và được chính Fifa trao “đỉnh cao nghề nghiệp” khi đưa vào danh sách 52 trọng tài cho World Cup.
Thế nhưng khi đặt chân xuống Miami để hội quân, Artan trải qua 11 giờ bị chất vấn bởi nhân viên nhập cư Mỹ, sau đó bị giữ thêm vài giờ rồi bị buộc lên máy bay trở về Mogadishu, dù khẳng định “tôi có đầy đủ giấy tờ, có đúng loại thị thực”. Một thành viên trong chính đoàn Fifa không thể bước qua cửa khẩu nước chủ nhà, và Fifa chỉ có thể nói mình “không tham gia vào quy trình nhập cư của nước chủ nhà”.
Chủ nhà đặt luật chơi, Fifa đứng ngoài rìa
Trường hợp Artan diễn ra trong bối cảnh chính quyền Mỹ dưới thời Donald Trump siết chặt nhập cư ở mức chưa từng có. Năm 2025, ông Trump áp lệnh cấm nhập cảnh toàn diện với 12 quốc gia, trong đó có Somalia và ba đội dự World Cup: CH Congo, Iran và Haiti. Trước đó, ngay khi mới nhậm chức năm 2017, ông đã ký sắc lệnh cấm công dân bảy nước đa số Hồi giáo, bao gồm Somalia.
Chính quyền Mỹ khẳng định quyết định với Artan là “đúng đắn”, và coi đây là thông điệp rằng “không ai được đối xử đặc biệt”, kể cả quan chức, cầu thủ, cổ động viên hay trọng tài. Fifa, trong khi đó, từng tuyên bố nếu đội bóng, người hâm mộ và quan chức không được vào nước chủ nhà thì “sẽ không có World Cup”. Nhưng khi Indonesia bị tước quyền đăng cai World Cup U20 vì từ chối tiếp đón đội Israel, những lời trước đây của Gianni Infantino lại không được áp dụng với Mỹ.
World Cup trong tay chính sách nhập cư Mỹ
Không chỉ trọng tài, hàng loạt câu chuyện khác cho thấy World Cup 2026 bị chi phối bởi ưu tiên nhập cư của Mỹ. Người hâm mộ Iraq, dù nước này không nằm trong danh sách cấm, kể rằng họ đã bỏ cuộc vì quá khó xin thị thực. Iran thông báo bị phía Mỹ thu hồi toàn bộ suất vé vòng bảng dành cho cổ động viên nước này. Tehran còn cáo buộc 15 thành viên “cốt lõi” trong ban huấn luyện không được cấp thị thực.
Đội tuyển Iran được phép bay vào Mỹ từ Tijuana (Mexico) trong vòng 24 giờ cho mỗi trận đấu, rồi rời đi ngay sau đó, nhưng cơ chế này vẫn chưa được kiểm chứng. Nếu một đội không thể đến dự chính trận đấu của mình, World Cup sẽ rơi vào tình huống chưa từng có tiền lệ. Tổ chức Fare nhận xét chưa bao giờ nhiều huấn luyện viên, cán bộ đội tuyển, cổ động viên và quan chức các liên đoàn thành viên Fifa bị chất vấn, bị loại trừ nhiều như vậy, và đặt câu hỏi “ai đang điều hành World Cup: Fifa hay chính phủ Mỹ với chính sách nhập cư mang màu sắc sắc tộc?”.
Từ Nga, Qatar đến Mỹ: Sự tương phản về “cửa vào”
Những kỳ World Cup gây tranh cãi trước đây như Nga 2018 hay Qatar 2022 lại cho thấy một bức tranh trái ngược về quyền lực của Fifa. Nga bỏ luôn yêu cầu thị thực, chỉ cần hộ chiếu và thẻ người hâm mộ là có thể nhập cảnh. Qatar dùng thẻ Hayya vừa làm giấy thông hành, vừa là vé vào sân, giúp Fifa và nước chủ nhà kiểm soát tập trung dòng người.
Tại Mỹ, không có cơ chế “thẻ người hâm mộ” nào thay thế thị thực. Các rào cản thủ tục được cho là khiến nhiều người nản lòng. Nhóm cổ động viên Anh do Thomas Concannon dẫn dắt nhận xét người hâm mộ “khó có thể cảm thấy ít được chào đón hơn”. Trong khi đó, ông Trump vẫn tận hưởng hào quang của một kỳ World Cup do chính nhiệm kỳ của mình ủng hộ xin đăng cai từ năm 2017, đồng thời duy trì mục tiêu siết nhập cư “trên hết”.
Một kỳ World Cup bị kéo lệch khỏi sân cỏ
World Cup 2026 từng được kỳ vọng là cơ hội “trở lại với bóng đá” sau những tranh cãi ở Nga và Qatar. Thực tế, giải đấu còn bị bao phủ bởi nhiều lớp vấn đề: giá vé bị cho là quá cao, trát đòi hầu tòa liên quan đến việc phân phối vé, phàn nàn về giá khách sạn và di chuyển. Trường hợp Artan chỉ là lát cắt rõ nét nhất cho thấy Fifa không kiểm soát được yếu tố căn bản: bảo đảm những người trực tiếp làm nên giải đấu có thể đặt chân đến nước chủ nhà.
Khi một trọng tài được Fifa lựa chọn phải quay về từ cửa khẩu, cổ động viên nhiều nước bỏ cuộc, suất vé của cả một đội tuyển bị thu hồi, còn Fifa chỉ đứng ngoài các quyết định nhập cư, cảm giác chung là World Cup 2026 đang vận hành theo luật chơi của Nhà Trắng nhiều hơn là theo mong muốn của tổ chức bóng đá thế giới.