Máy quay lần đầu ghi được cảnh cá heo dùng 'bẫy tự chế' để bắt mồi

Các nhà khoa học vừa có lần đầu tiên ghi hình cá heo bắt mồi bằng 'bẫy tự chế' ở vùng biển phía Đông Australia.

Trong chuyến khảo sát bằng tàu nghiên cứu ngoài khơi vịnh Hervey thuộc Công viên Hàng hải Great Sandy ở bang Queensland (Australia) năm 2025, nhóm nghiên cứu do Tiến sĩ Alexis Levengood từ Đại học Sunshine Coast (Australia) dẫn đầu đã chứng kiến một khoảnh khắc hiếm có, khi một con cá heo mũi chai nhô lên khỏi mặt nước cùng một chiếc vỏ ốc biển rất lớn. 

Ngay lập tức, các ống kính máy quay và phương tiện bay không người lái (UAV) đã kịp thời ghi lại toàn bộ hành vi này. 

Kết quả nghiên cứu vừa được công bố trên tạp chí khoa học Marine Mammal Science ngày 8/8 vừa qua đã chính thức xác nhận đây là những thước phim và hình ảnh đầu tiên ghi lại kỹ thuật bẫy mồi bằng vỏ ốc của cá heo ở bờ Đông Australia, một phát hiện mở ra cái nhìn hoàn toàn mới về trí thông minh của loài động vật biển này.

Kết quả nghiên cứu vừa được công bố trên tạp chí khoa học Marine Mammal Science là những thước phim và hình ảnh đầu tiên ghi lại kỹ thuật săn mồi bằng vỏ ốc của cá heo ở bờ Đông Australia. Ảnh: Đại học Suúnhine.

Thay vì bỏ cuộc, cá heo sẽ dùng chiếc mỏ dài chèn vào miệng vỏ ốc, ngậm chặt và mang chiếc vỏ nặng nề trồi lên mặt nước. Tại đây, chúng khéo léo dốc ngược hoặc lắc mạnh chiếc vỏ để toàn bộ nước thoát ra ngoài, kéo theo con mồi rơi trực tiếp vào khuôn miệng đang chờ sẵn.

Việc lợi dụng lực nâng của nước khi ở dưới sâu và tận dụng trọng lực trên mặt nước đòi hỏi sự phối hợp thể chất lẫn khả năng tư duy vô cùng tinh tế, biến chiếc vỏ ốc thành một công cụ bẫy mồi đúng nghĩa.

Kỹ thuật mang tính "mẹ truyền con nối"?

Điều khiến phát hiện tại vịnh Hervey gây chấn động cộng đồng khoa học quốc tế chính là yếu tố địa lý. Trước đây, hành vi bẫy mồi bằng vỏ ốc của cá heo mới chỉ được ghi nhận chính thức tại Vịnh Cá Mập thuộc bờ Tây Australia. 

Khoảng cách giữa hai bờ đại dương này lên tới gần 4.000 km, nên khả năng có sự tiếp xúc hay giao lưu trực tiếp giữa hai quần thể cá heo hoàn toàn bị loại trừ. 

Việc hai nhóm cá heo sống hoàn toàn tách biệt ở hai đầu lục địa cùng nghĩ ra một phương pháp săn mồi phức tạp giống hệt nhau là minh chứng cho thấy chúng đã tự phát minh ra công cụ này một cách độc lập. 

Thước phim từ UAV ghi lại kỹ thuật săn mồi bằng vỏ ốc của cá heo mẹ tên Maserati. Video: Đại học Suúnhine.

Những điều kiện sinh thái tương đồng như vỏ ốc lớn luôn có sẵn và sự hiện diện của các loài cá nhỏ thích ẩn nấp đã tạo cơ hội cho trí thông minh của chúng bộc phát ở cả hai bờ biển.

Trong số các dữ liệu thu thập được từ tháng 7 đến tháng 10/2025, chuyến quan sát ngày 1/10 đã mang lại phát hiện quan trọng nhất. Hình ảnh từ UAV ghi lại cảnh một con cá heo mẹ tên Maserati trồi lên cùng chiếc vỏ ốc lớn. 

Khi con cá bên trong thoát ra ngoài, Maserati đã thả chiếc vỏ để lao theo truy đuổi con mồi. Chỉ 3 phút sau, con cá heo con của Maserati tên Bentley đã bơi đến, nhặt chính chiếc vỏ ốc đó lên và thực hiện các động tác dốc vỏ y hệt mẹ của mình. 

Thước phim về hai mẹ con Maserati và Bentley cung cấp bằng chứng tiềm năng đầu tiên về sự truyền dạy kỹ năng giữa mẹ và con ở hành vi dùng vỏ ốc bẫy cá. Trước đó, các phân tích mạng lưới xã hội tại Vịnh Cá Mập cho thấy kỹ thuật này chủ yếu lan truyền ngang giữa các cá thể bạn bè đồng lứa trong đàn. 

Thước phim từ UAV ghi lại cảnh cá heo con tên Bentley học hỏi kỹ thuật săn mồi bằng vỏ ốc từ mẹ. Video: Đại học Suúnhine.

Việc cá heo con Bentley lập tức học theo thao tác của mẹ ngay sau khi quan sát đã thách thức những quan niệm cũ, chứng minh rằng sự học hỏi từ người mẹ đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với cá heo con trong những năm đầu đời. Người mẹ không chỉ là nguồn dinh dưỡng, mà còn là người thầy đầu tiên truyền lại các bí kíp sinh tồn và kỹ năng kiếm ăn độc đáo.

Từ phát minh cá nhân đến nét văn hóa quần thể

Đáng chú ý, khi trao đổi với các đơn vị kinh doanh du lịch sinh thái tại địa phương, các nhà nghiên cứu phát hiện du khách từng chụp được những bức ảnh cá heo mang vỏ ốc tại vịnh Hervey vào các năm 2013 và 2019. 

Điều này chứng tỏ hành vi bẫy mồi bằng vỏ ốc đã tồn tại trong quần thể cá heo tại đây suốt hơn một thập kỷ, nhưng chưa từng được khoa học ghi nhận do thiếu các cuộc khảo sát chuyên sâu.

Phát hiện này tiếp tục bổ sung cá heo vào danh sách những loài động vật biết sử dụng công cụ trong tự nhiên, bên cạnh việc tinh tinh biết dùng cành cây bắt mối, quạ biết uốn cong que nhỏ làm móc hay bạch tuộc biết mang vỏ dừa làm tổ.

Những bức ảnh cá heo mang vỏ ốc tại vịnh Hervey vào các năm 2013 (ảnh a) và 2019 (ảnh b) được du khách chụp được. Nguồn: Marine Mammal Science

Tiến sĩ Alexis Levengood nhấn mạnh, việc tìm hiểu sâu hơn về hành vi dùng vỏ ốc cũng như các dạng công cụ khác ở động vật không chỉ giúp con người hiểu thêm về trí tuệ và văn hóa của thế giới tự nhiên, mà còn soi sáng con đường tiến hóa của chính loài người. 

Một phát minh ban đầu có thể chỉ xuất phát từ sự sáng tạo của một cá thể đơn lẻ. Tuy nhiên, khi kỹ năng đó được chia sẻ và truyền lại cho các thế hệ tiếp theo thông qua sự quan sát và học hỏi, nó sẽ vượt ra khỏi phạm vi một mẹo săn mồi cá nhân để trở thành một nét văn hóa đặc trưng của cả quần thể.

Ốc mượn hồn 'cõng' rác thải nhựa khiến các nhà khoa học đau đầu

Những con cua ẩn sĩ (Việt Nam gọi là ốc mượn hồn) trên khắp thế giới vốn lấy vỏ ốc làm áo giáp cho cơ thể, thời gian gần đây thay vì dùng vỏ ốc, chúng đã chuyển sang sử dụng rác thải nhựa làm vật liệu để che chắn cho mình.

Bấm xem >>