'Đốt' não từ thói quen lướt TikTok vài phút trước ngủ

Lướt điện thoại suốt đêm để thư giãn, Nam không thể đọc nổi một dòng lệnh đơn giản vào sáng hôm sau, dù anh là chuyên gia phân tích dữ liệu.

Nam, 29 tuổi, vừa kết thúc một ngày cạn sức. Mắt mỏi, nhưng chàng trai vẫn cuộn màn hình, hết video ngắn này sang video ngắn khác trên nền tảng TikTok tới 2h-3h sáng. Nam, ở TP HCM, gọi đó là cách "đòi lại tự do" sau một ngày thuộc về người khác.

Vài tháng sau, Nam cảm nhận rõ một "lớp sương mù" dày đặc che phủ tư duy: đầu óc đờ đẫn, khả năng tập trung sâu biến mất. Những dòng mã nguồn hay bảng dữ liệu phức tạp từng được xử lý nhịp nhàng nay trở nên mờ tịt, anh phải đọc đi đọc lại một câu lệnh đơn giản tới 4-5 lần mới hiểu.

Tốc độ phản ứng trì trệ cùng trí nhớ ngắn hạn suy giảm khiến anh liên tục bỏ sót chi tiết, tính toán sai sót và rơi vào trạng thái kiệt quệ nhận thức chỉ sau vài giờ làm việc.

Hồng, 34 tuổi, trưởng nhóm truyền thông, cũng rơi vào tình trạng tương tự. Bắt đầu từ việc thảnh thơi cầm điện thoại giải trí sau một ngày làm việc căng thẳng, chị trôi theo hàng trăm video ngắn đến 4h sáng hôm sau. Hậu quả hiện trên bàn họp khi người phụ nữ quên mất ý vừa định nói và không thể xâu chuỗi chiến lược cho đối tác.

"Vùng vỏ não trước trán, nơi phụ trách tư duy phân tích và sáng tạo của những nhân viên này bị tê liệt do thiếu ngủ", Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc chuyên môn Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos, nhận định.

Một số ứng dụng mạng xã hội trên điện thoại. Ảnh: HP IT group

Ông Thiện phân tích hiện tượng lướt mạng thâu đêm thực chất là chứng "trì hoãn giấc ngủ để trả thù" kết hợp với tình trạng "sương mù não". Sau một ngày dài bị vắt kiệt sức lực bởi công việc và gia đình, đêm khuya là khoảng thời gian duy nhất nhiều người cảm thấy hoàn toàn thuộc về mình.

"Bạn cố nán lại bên chiếc điện thoại không phải vì cần xem thêm video, mà chỉ để níu giữ cảm giác tự do và được làm chủ cuộc sống", ông Thiện nói, thêm rằng cái giá phải trả cho sự bù đắp tâm lý này là một chuỗi phản ứng tàn phá cơ thể.

Ánh sáng xanh từ màn hình đánh lừa đồng hồ sinh học rằng trời vẫn sáng, dập tắt hormone gây buồn ngủ melatonin; trong khi các clip ngắn liên tục kích thích não tiết ra chất hưng phấn dopamine, khiến não bộ rơi vào trạng thái tỉnh táo giả tạo đúng lúc cần được hạ nhiệt để nghỉ ngơi.

Hậu quả là bạn khó vào giấc, giấc ngủ bị băm nhỏ và mất đi giai đoạn ngủ sâu – thời điểm não bộ dọn dẹp độc tố và sắp xếp lại ký ức. Tình trạng này sinh ra "sương mù não", khiến sáng hôm sau bạn thức dậy với cảm giác đờ đẫn, đầu óc quay cuồng, nghĩ mãi mới ra việc cần làm dù không hề bị mất trí nhớ; lâu dần, lượng hormone căng thẳng cortisol tăng vọt sẽ biến bạn thành người dễ cáu gắt, lo âu và mệt mỏi mạn tính.

Một nghiên cứu của Trường Y Harvard công bố trên tạp chí PNAS khẳng định việc dùng màn hình phát sáng trước giờ ngủ khiến con người khó vào giấc hơn, giảm thời gian ngủ sâu N3 và suy giảm độ minh mẫn vào sáng hôm sau. Khi giấc ngủ bị băm nhỏ, não bộ không kịp phục hồi chức năng ghi nhớ ngắn hạn.

Để phá vỡ vòng luẩn quẩn, chuyên gia khuyến nghị người dùng cần giảm kích thích thần kinh theo từng nấc thay vì cắt đứt đột ngột. Hãy đặt giới hạn thời gian sử dụng ứng dụng, hạ độ sáng màn hình và chuyển sang các hoạt động tĩnh như đọc sách giấy hoặc nghe nhạc êm dịu trước khi ngủ 45 phút. Nguyên tắc quan trọng nhất là không mang điện thoại lên giường ngủ, giúp não bộ thiết lập lại phản xạ rằng giường là nơi nghỉ ngơi, không phải rạp chiếu bóng.

Một thiếu niên đang sử dụng điện thoại. Ảnh: Pexel

Khả năng hồi phục của hệ thần kinh phụ thuộc vào mức độ nợ ngủ của từng cá nhân. Chỉ sau ba đêm ngủ đủ giấc, độ tỉnh táo sẽ trở lại. Duy trì nếp sinh hoạt điều độ từ hai đến 4 tuần sẽ khôi phục hoàn toàn tốc độ xử lý thông tin. Đối với những trường hợp thiếu ngủ kéo dài nhiều năm kèm theo dấu hiệu lo âu, người bệnh cần đến các cơ sở y tế để kiểm tra chuyên sâu thay vì tự điều trị.

Nam từng nghĩ những giờ thức trắng với chiếc điện thoại là phần thưởng sau ngày lao động mệt nhoài. Tuy nhiên, sự trì trệ trong công việc mỗi sáng buộc anh nhìn nhận lại cái giá phải trả. Đúng như thạc sĩ Thiện cảnh báo: "Não bộ không mệt vì bạn sử dụng nó quá nhiều, mà vì bạn hiếm khi cho nó cơ hội được nghỉ đúng nghĩa".