Vòng nguyệt quế trên đầu người chạy nước rút

"Đường lên đỉnh Olympia" từ lâu được xem là sân chơi trí tuệ dành cho học sinh xuất sắc. Nhưng liệu khả năng ghi nhớ nhanh, phản xạ tốt và bấm chuông chính xác có đủ để đánh giá tư duy, năng lực sáng tạo và tài năng của một con người?

Chiếc chuông reo lên, một ngón tay ấn xuống bàn phím nhanh hơn đối thủ phần mười giây và cả một quảng trường hàng ngàn học sinh dưới nắng gắt vỡ òa như thể quê hương vừa tìm ra một nhà bác học mới. Suốt hơn một phần tư thế kỷ qua, truyền hình và cả những người làm giáo dục đã cùng nhau đưa một gameshow lên tầm vóc của một cuộc tìm kiếm nhân tài quốc gia.

Người ta đem trống hội ra gõ, đem cờ xí ra vẫy, đem danh dự của cả một vùng đất đặt lên vai một thiếu niên 17 tuổi đang đứng trước màn hình đếm ngược từng tích tắc. Nhưng nếu tắt tiếng nhạc dồn dập của trường quay đi, lột bỏ lớp áo "màu cờ sắc áo" mà các địa phương khoác lên vai đứa trẻ, ta thấy gì?

Chung kết cuộc thi "Đường lên đỉnh Olympia" năm 2026. Ảnh: VTV

Về bản chất tri thức, "Đường lên đỉnh Olympia" chẳng khác nhiều trò chơi giải trí trên truyền hình, nơi người chơi đến đó để thử vận may và mang tấm séc về nhà, chẳng ai bắt cả tỉnh phải lập điểm cầu trực tiếp để cổ vũ một người đi săn tiền thưởng. "Đường lên đỉnh Olympia" thì khác. Nó khoác chiếc áo choàng của học thuật, đội chiếc vòng nguyệt quế của thần Apollo, khiến cả xã hội lẫn những đứa trẻ lầm tưởng rằng ai bấm chuông nhanh nhất ở trường quay S14 chính là tinh hoa trí tuệ của dân tộc. Sự huyễn hoặc ấy kéo dài lâu đến mức người ta quên tự hỏi một câu căn bản: Ra khỏi trường quay, bước vào cuộc đời thực, ai cần cái tốc độ trả bài ấy?

Tốc độ phản xạ trong năm giây, mười giây trên truyền hình thực chất là thứ kỹ năng của tay chân hơn là của trí não. Nếu bạn đi ngoài đường, một chiếc xe máy bất ngờ tạt đầu, phản xạ bóp phanh và đánh lái trong nửa giây sẽ cứu mạng bạn. Đó là lúc phản xạ nhanh phát huy giá trị sinh tồn. Còn trong lao động trí óc, từ phòng thí nghiệm vật lý, xưởng thiết kế kiến trúc cho đến bàn viết của nhà nghiên cứu sử học, có nghề nào bắt con người phải nặn ra một quyết định trong tiếng đếm ngược ba giây?

Nếu bức tượng "Người suy tưởng" của Auguste Rodin bước vào trường quay Olympia, có lẽ ông đã bị loại ngay từ vòng Khởi động trước khi kịp chống cằm lên mu bàn tay. Thế nhưng nhân loại cúi đầu trước cái chống cằm bất động hàng thế kỷ của Rodin, chứ không ai tạc tượng một ngón tay đang dí sát nút chuông.

Có người sẽ cãi: Nhưng nhớ nhiều và bật ra nhanh vẫn là biểu hiện của một bộ não siêu phàm chứ?

Bức tượng "Người suy tưởng". Ảnh: Bảo tàng Rodin

Đó là quan niệm của thế kỷ trước, khi bộ não con người còn phải kiêm nhiệm chức năng của một chiếc ổ cứng. Tôi còn nhớ những năm 90 của thế kỷ trước, mỗi người đều là một cuốn danh bạ sống. Trong đầu ai cũng thuộc làu hàng chục dãy số điện thoại bàn của bạn bè, họ hàng. Hỏi tên ai, miệng bật ra ngay bảy chữ số. Rồi điện thoại di động xuất hiện. Hôm nay, có mấy ai còn nhớ nổi số điện thoại của chính vợ con mình nếu máy sập nguồn? Khả năng nhớ số biến mất nhưng có phải nhân loại đã ngu đi? Không hề. Bộ não chỉ đơn giản là vừa đuổi cổ một người giúp việc thừa thãi ra khỏi nhà để dành phòng trống cho những suy tư đáng giá hơn.

Nhà tâm lý học đoạt giải Nobel Daniel Kahneman từng chia tư duy con người làm hai hệ thống: Hệ thống 1 (nhanh, tự động, cảm tính, nông) và Hệ thống 2 (chậm, đòi hỏi nỗ lực, logic, sâu). Các trò chơi truyền hình như "Đường lên đỉnh Olympia" thực chất là nơi tôn vinh Hệ thống 1 được nhồi sọ bằng dữ liệu.

Albert Einstein khi được hỏi về tốc độ âm thanh đã trả lời: "Tôi không mang trong đầu những thông tin có thể dễ dàng tìm thấy trong sách vở để làm gì". Huống hồ hôm nay, cả thư viện nhân loại đã nằm gọn trong chiếc điện thoại của bạn. Vậy khi máy móc đã nhớ thay ta, tính toán thay ta, bộ não con người còn giữ lại đặc quyền gì?

Nó giữ lại thứ mà máy móc chưa thể chạm tới, hoặc rất chật vật mới bắt chước được phần vỏ: Khả năng hoài nghi, xâu chuỗi, thiết lập thuật toán và giải nghĩa những nghịch lý của tự nhiên lẫn xã hội. Khi một người dùng AI để viết mã lập trình hôm nay, anh ta không cần thuộc lòng từng dòng cú pháp. Việc của bộ não người là nhìn thấu bài toán thực tế, thiết kế con đường đi tối ưu nhất, tức là nghĩ ra thuật toán, và lường trước những rủi ro ở góc khuất mà máy móc không thấy. Máy làm phần thợ, người làm phần thầy.

Trong khi thế giới bên ngoài trường học đã chuyển sang kỷ nguyên của "tư duy thuật toán" và "suy ngẫm chiều sâu" thì nhà trường và các sân chơi học đường vẫn miệt mài huấn luyện những cỗ máy trả lời trắc nghiệm. Kiểu thi trắc nghiệm và những cuộc đua tốc độ kiểu này sinh ra từ cùng một mẹ: Cơn nghiện tốc độ hời hợt, thứ tốc độ đang thống trị thời đại của những đoạn video ngắn 15 giây.

Bạn hãy nhìn vào một bài thi Toán trắc nghiệm. Một học sinh tìm ra hướng giải quyết vô cùng sáng tạo, đi đúng chín phần mười chặng đường nhưng đến bước cuối cùng lại nhẩm sai một con số. Máy chấm trắc nghiệm lạnh lùng gạch chéo: Không điểm. Trong khi ở đời thực, cái phương pháp luận, cái con đường tư duy mới là thứ quyết định thành bại của một dự án, còn chuyện cộng, trừ, nhân, chia đã có máy tính lo.

Nhưng sự tàn phá của tư duy nhanh, tư duy trắc nghiệm lên các môn khoa học xã hội và nhân văn còn khủng khiếp hơn gấp bội. Tự nhiên có công thức nhưng lịch sử và xã hội con người thì không bao giờ có một đáp án duy nhất. Ấy vậy mà người ta vẫn đóng khung lịch sử vào bốn chữ cái A, B, C, D.

Cái sâu không bao giờ đi cùng cái vội. Nước muốn trong phải để thời gian cho phù sa lắng xuống đáy, gỗ muốn chắc phải qua hàng trăm năm trải mưa nắng trên rừng. Tư tưởng muốn chín phải đi qua những đêm dài trăn trở, gạch xóa, tự phản biện chính mình. Những vĩ nhân làm thay đổi vận mệnh nhân loại hay làm rạng danh trí tuệ một dân tộc chưa bao giờ là những người trả lời nhanh nhất các câu hỏi. Họ là những người dám ôm một câu hỏi lớn đi suốt cuộc đời mình, những câu hỏi mà không một ban cố vấn chương trình truyền hình nào có sẵn đáp án.

Bởi vậy, hãy trả "Đường lên đỉnh Olympia" về đúng vị trí của nó là một sân chơi truyền hình giải trí (gameshow) cuối tuần, nơi những đứa trẻ có trí nhớ tốt và phản xạ nhanh đến giao lưu, nhận một phần thưởng khích lệ rồi vui vẻ trở về. Đừng bắt cả một ngành giáo dục phải ngước nhìn chiếc vòng nguyệt quế như một thước đo nhân tài. Đừng biến các trường học thành lò luyện gà nòi đi bấm chuông, và đừng làm những đứa trẻ có lối tư duy chậm rãi, thâm trầm phải tủi thân vì mình không biết giành quyền nói nhanh trong ba giây.

Khi ánh đèn trường quay tắt, tiếng vỗ tay của đám đông ở quảng trường lắng xuống, đứa trẻ bước ra khỏi chiếc bục có nút chuông để đi vào cuộc đời rộng lớn. Ở ngoài kia, cuộc đời không có người dẫn chương trình đọc sẵn câu hỏi, cũng chẳng có bốn phương án để chọn. Cuộc đời chỉ trao vòng nguyệt quế thật sự cho những ai biết dừng lại, ngồi xuống trong tĩnh lặng và bắt đầu tư duy.