Nghiên cứu hạn chế trẻ em dùng mạng xã hội: Nhiều trẻ đòi tự sát vì bị thao túng tâm lý trên không gian mạng

Trước tình trạng trẻ bị xâm hại trên mạng, Đại biểu Quốc hội đề nghị nghiên cứu giải pháp hạn chế trẻ em sử dụng mạng xã hội nhằm giảm nguy cơ bị xâm hại, tổn thương từ nội dung xấu độc. Tuy nhiên, nhiều phụ huynh băn khoăn khi giáo viên giao bài qua nhóm Facebook, Zalo, khó cấm được con em.

Nhiều trẻ bị dụ dỗ, thao túng tâm lý trên không gian mạng

Mới đây, thảo luận tại tổ về kinh tế - xã hội, đại biểu chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Thị Mai Thoa bày tỏ lo ngại tình trạng trẻ em bị xâm hại trên không gian mạng với nhiều hình thức tinh vi như bắt cóc online, bạo lực, bắt nạt qua mạng.

Đại biểu cho rằng không phải phụ huynh nào cũng có đủ thời gian theo dõi việc con sử dụng mạng xã hội, trong khi trẻ em chưa hoàn thiện nhận thức, dễ bị lôi kéo tiếp cận nội dung không phù hợp. Bà đề nghị nghiên cứu giải pháp hạn chế hoặc cấm trẻ em sử dụng một số nền tảng mạng xã hội phổ biến, kèm theo các điều kiện và giải pháp cụ thể.

Nhiều trẻ em bị cuốn vào mạng xã hội, thậm chí trở thành nạn nhân bị lừa đảo, bắt cóc online... Ảnh: Gia Khiêm

Trao đổi với PV Dân Việt, chị Nguyễn Anh Thư (ở Hà Nội) cho biết, ủng hộ đề xuất nhưng phải có biện pháp nhằm hạn chế trẻ em sử dụng mạng xã hội. Thực tế, hai con của chị bị Thư và không ít bạn nhỏ bị “cuốn” vào xem video, lướt mạng, ảnh hưởng đến việc học tập và nghỉ ngơi.

Nhưng phụ huynh này cũng bày tỏ băn khoăn khi việc học của con lại gắn với các nền tảng mạng xã hội như giáo viên giao bài qua nhóm Facebook, Zalo, học sinh theo dõi video giảng dạy online của thầy cô, làm bài tập nhóm qua các ứng dụng nhắn tin hay tìm kiếm tài liệu.

Nhiều phụ huynh băn khoăn khi giáo viên giao bài qua nhóm Facebook, Zalo, khó cấm được con em dùng mạng xã hội. Ảnh minh hoạ: Tào Nga

“Nếu không giao máy tính, điện thoại cho con cũng rất khó vì sẽ ảnh hưởng đến việc học. Nhưng hiện nay bố mẹ bận rộn cả ngày, không thể ngồi kèm liên tục xem con dùng điện thoại ra sao. Thậm chí, kiến thức học tập của trẻ giờ đây cải tiến, tăng mức độ khó hơn, nhiều phụ huynh cũng không nắm được nên phó mặc cho con học tập, sử dụng mạng xã hội”, chị Thư chia sẻ.

Chị Thư mong muốn có một giải pháp giúp cha mẹ kiểm soát nội dung con tiếp cận, đồng thời nhà trường cần có một nền tảng riêng để giao bài tập thay vì sử dụng mạng xã hội.

Trao đổi với PV Dân Việt, thạc sĩ Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân - Thành viên Hội Tâm lý trị liệu Việt Nam chia sẻ, đã gặp khá nhiều trường hợp, đặc biệt ở lứa tuổi vị thành niên bị ảnh hưởng tâm lý khi sử dụng mạng xã hội. Một ca điển hình là một bạn nữ lớp 8 được gia đình đưa đến tham vấn bác sĩ trong tình trạng bỏ học, thu mình, mất ngủ kéo dài và có biểu hiện lo âu và trầm cảm.

Thạc sĩ Tâm lý lâm sàng Hoàng Quốc Lân - Thành viên Hội Tâm lý trị liệu Việt Nam chia sẻ, đã gặp khá nhiều trường hợp, đặc biệt ở lứa tuổi vị thành niên bị ảnh hưởng tâm lý khi sử dụng mạng xã hội. Ảnh: Gia Khiêm

“Khi khai thác sâu, em chia sẻ rằng ban đầu chỉ vì tò mò nên lén xem các nội dung tình cảm trên mạng, bị mẹ phát hiện và gia đình cấm đoán. Trong quá trình đó, em quen một tài khoản tự nhận là người có cùng sở thích, thực chất là một người lớn giả danh. Đối tượng này từng bước xây dựng niềm tin, tạo cảm giác được thấu hiểu, sau đó chuyển sang thao túng cảm xúc, khiến em tin rằng đó là một mối quan hệ ‘yêu thương đặc biệt’.

Lợi dụng nỗi sợ bị phát hiện, người này yêu cầu cháu chia sẻ hình ảnh cá nhân và giữ bí mật. Mối quan hệ kéo dài nhiều tháng, chủ yếu diễn ra vào ban đêm với lý do ‘lệch múi giờ’, khiến cháu rơi vào trạng thái phụ thuộc cảm xúc, vừa muốn dừng lại nhưng không thể thoát ra. Hệ quả là cháu rơi vào lo âu nặng, mất ngủ, cảm giác tội lỗi và thậm chí có thời điểm xuất hiện ý nghĩ tiêu cực về bản thân có lần trẻ toan tự sát. Đây là một dạng điển hình của hành vi ‘grooming’ – tức là dụ dỗ và thao túng tâm lý trẻ em trên không gian mạng”, thạc sĩ Lân chia sẻ.

Cần chuyển từ tư duy “cấm đoán” sang “xây dựng các kỹ năng về tâm lý và năng lực số cho trẻ”

PGS.TS Trần Thành Nam, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, đề xuất trên đang dựa trên một số nghiên cứu thực chứng tại một số quốc gia kể cả Châu Âu hay Australia cấm người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội từ tháng 12/2025. Nhiều quốc gia khác cũng nghiên cứu quy định tương tự nhằm bảo vệ trẻ trước nội dung độc hại và nguy cơ nghiện thiết bị số.

PGS.TS Trần Thành Nam, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội). Ảnh: NVCC

Ông Nam cũng nêu ra thực tế, cùng với sự phát triển rất thần kì của AI (trí tuệ nhân tạo), rất nhiều biến tướng như lừa đảo, bắt cóc online với nhiều thủ đoạn vô cùng tinh vi. Thậm chí người lớn còn bị lừa, trẻ cần phải được hạn chế và giám sát trên không gian mạng là đúng. Không ít trẻ em không được trang bị năng lực đầy đủ, chỉ cần một đoạn giọng nói nhỏ có thể làm giả.

“Chỉ một vài hình ảnh đứa trẻ bị lộ kẻ xấu có thể dựng thành một nhân vật giả, thậm chí các đối tượng xấu đã thiết lập ra cuộc họp qua zoom mà tất cả thành viên đều giả để lừa đảo và chỉ mỗi nạn nhân là thật. Biến tướng của lừa đảo, bắt nạt trong kỷ nguyên AI càng ngày càng tinh vi, khó nhận biết hơn. Trong bối cảnh đó, những người trẻ, đặc biệt các em trong độ tuổi rất muốn khám phá, thử thách mà năng lực phản biện tư duy phản biện ít. Chính sách này tôi nghĩ đưa ra phù hợp”, ông Nam cho hay.

Ông Nam cũng nêu, nhiều nghiên cứu chỉ ra việc trẻ tiếp cận không gian mạng sớm quá, nhiều quá bị lo âu, trầm cảm, mất ngủ, dễ bị bắt nạt, dễ bị tổn thương sức khoẻ tâm thần… nhưng nghiên cứu ở nước ngoài. Tuy nhiên, ở Việt Nam, việc nghiên cứu giải pháp cấm, hạn chế trẻ em sử dụng nền tảng xã hội ở độ tuổi nào phải có bằng chứng nghiên cứu cụ thể.

“Bằng chứng nghiên cứu phải nằm trong bối cảnh chúng ta đang đẩy mạnh phong trào ‘bình dân học vụ số’. Chúng ta đang rất tích cực nâng cao năng lực số, 5 năm nữa nâng cao lên liệu quản quá chặt có phù hợp hay không”, ông Nam cho hay.

Theo ông Nam, để đưa vào thực tiễn cần xác định việc giáo dục nâng cao năng lực cho mọi người thế nào? Việc cấm mạng xã hội với trẻ là đúng. Như vậy thời gian trẻ không lên mạng xã hội chúng ta phải thiết kế các hoạt động thế nào để đủ hấp dẫn, lôi kéo trẻ tham gia hoạt động trên môi trường thực? Để triển khai một cách có hiệu quả quy định này, cần phải có nhiều giải pháp đồng bộ, trong đó có giải pháp liên quan đến sân chơi đủ không?

“Thực tế trẻ em lên mạng chủ yếu ‘giết thời gian’. Nếu không đủ các giải pháp đồng bộ sẽ khó thoát khỏi không gian mạng. Ngoài ra, có một số giải pháp như giáo dục, phát triển câu lạc bộ ra sao để thu hút trẻ. Việc này tôi nghĩ các cơ quan có thẩm quyền phải bàn thảo, dự báo cụ thể chứ không chỉ nói cấm là cấm. Việc cấm phải khả thi, giúp trẻ không bị tuyệt giao, cô đơn”, ông Nam nói.

Chia sẻ thêm về vấn đề này, thạc sĩ Hoàng Quốc Lân cho rằng, việc cấm, hạn chế trẻ em sử dụng nền tảng xã hội là một đề xuất xuất phát từ mối lo chính đáng, nhưng nếu chỉ dừng ở việc “cấm” thì chưa đủ và khó giải quyết triệt để vấn đề.

“Thực tế chúng ta thấy mạng xã hội hiện nay đã trở thành một phần trong đời sống phát triển của trẻ, nơi các em tìm kiếm sự kết nối và khẳng định bản thân. Nếu cấm hoàn toàn, trẻ vẫn có thể tìm cách tiếp cận bằng nhiều con đường khác, nhưng khi đó lại thiếu sự định hướng và hỗ trợ từ người lớn, thậm chí còn tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn.

Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc trẻ có sử dụng hay không, mà là trẻ sử dụng trong điều kiện nào và có được trang bị đủ năng lực để tự bảo vệ hay không? Nếu hiểu ‘cấm hoàn toàn’ thì gần như không khả thi trong bối cảnh hiện nay. Trẻ em đang sống trong một môi trường số hóa mạnh mẽ, việc tách các em khỏi mạng xã hội là rất khó và cũng không phù hợp với nhu cầu phát triển. Tuy nhiên, nếu là ‘hạn chế có điều kiện’ thì có thể thực hiện, nhưng phải đi kèm nhiều yếu tố khác như kiểm soát độ tuổi, trách nhiệm từ các nền tảng công nghệ và đặc biệt là giáo dục kỹ năng số”, thạc sĩ Lân đưa ra lời khuyên.

Bên cạnh đó, thạc sĩ Lân chia sẻ cần chuyển từ tư duy “cấm đoán” sang “xây dựng các kỹ năng về tâm lý và năng lực số cho trẻ”. Nếu không, các biện pháp hành chính sẽ chỉ mang tính ngắn hạn.

“Tôi cho rằng, cần tiếp cận vấn đề ở ba cấp độ. Thứ nhất, với gia đình, điều quan trọng nhất là không chỉ kiểm soát mà phải đồng hành. Trẻ cần có một không gian an toàn để chia sẻ, bởi trong hầu hết các ca e gặp, điểm chung là các em không dám nói với bố mẹ vì sợ bị mắng hoặc cấm đoán.

Thứ hai, với trẻ, cần được trang bị các kỹ năng cốt lõi như nhận diện nguy cơ, thiết lập ranh giới cá nhân và tìm kiếm sự trợ giúp khi cần. Thứ ba, ở cấp độ nhà trường và xã hội, cần đưa giáo dục an toàn số trở thành một kỹ năng bắt buộc, đồng thời yêu cầu các nền tảng công nghệ có trách nhiệm hơn trong việc kiểm soát nội dung. Muc tiêu không phải là khiến trẻ ‘tránh xa công nghệ’, mà là giúp các con có đủ năng lực để sống an toàn và lành mạnh trong môi trường số”, thạc sĩ Lân nêu quan điểm.