Chiêm ngưỡng Bảo vật quốc gia Hộp đựng Xá Lị Tháp Nhạn

Bảo vật quốc gia Hộp đựng Xá Lị Tháp Nhạn có niên đại khoảng thế kỷ VII–VIII, sẽ được giới thiệu đến công chúng trong tháng 11.

Ngày 6/11, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An cho biết, Bảo vật quốc gia Hộp đựng Xá Lị Tháp Nhạn sẽ được giới thiệu đến công chúng trong khuôn khổ Tuần Văn hóa - Đại đoàn kết các dân tộc tỉnh Nghệ An năm 2026.

Lễ khai trương phòng trưng bày dự kiến diễn ra lúc 20h ngày 18/11 tại Bảo tàng Nghệ An - Xô Viết Nghệ Tĩnh.

Bảo vật quốc gia Hộp đựng Xá Lị Tháp Nhạn nhìn từ phía trước, nổi bật với các dải hoa văn trang trí trên thân hộp. Ảnh: CSCC.

Hộp đựng Xá Lị Tháp Nhạn được chế tác từ kim loại màu vàng, có hình chữ nhật, dài 8cm, rộng 5cm, cao 5,5cm, nặng khoảng 200g. Hiện vật gồm hai phần là nắp và thân hộp, được chế tác bằng kỹ thuật tán dập nguội.

Phần nắp có bốn rìa cạnh hơi lõm xuống, tạo dáng như rìa mái nhà. Trên đỉnh nắp trang trí dải hoa văn hoa cúc tròn với sáu cánh nhỏ. Thân hộp có các mép cạnh được gò chắc chắn, xung quanh trang trí dải hoa sen cách điệu nối tiếp nhau thành khung hình chữ nhật. Các chi tiết hoa văn được chế tác tỉ mỉ, tạo nên hình thức độc đáo cho hiện vật.

Đặc biệt, bên trong hộp còn khoảng 1/3 là than tro. Trên bề mặt lớp than tro có hai vật thể mỏng, màu trắng đục, trong như vỏ trứng gà, được xác định là xá lị. Theo cách phân loại được dẫn trong bản thuyết minh hiện vật, xá lị gồm ba loại: xá lị xương màu trắng, xá lị thịt màu đỏ và xá lị tóc màu đen. Căn cứ cách phân biệt này, hai vật thể tìm thấy trong hộp được nhận định thuộc loại xá lị xương.

Hộp đựng xá lị được phát hiện trong đợt khai quật di chỉ Tháp Nhạn do Viện Khảo cổ học phối hợp với Bảo tàng Nghệ Tĩnh thực hiện trong các năm 1985–1986. Theo hồ sơ đề nghị công nhận Bảo vật quốc gia, hiện vật có niên đại khoảng thời kỳ Bắc thuộc, thế kỷ VII–VIII, dưới thời Đường.

Một trong những căn cứ được các nhà nghiên cứu xem xét là viên gạch khắc dòng chữ “Trinh Quán lục niên”, tương ứng năm 632. Bên cạnh đó, kết cấu chân móng, tầng đế và vật liệu xây dựng của Tháp Nhạn cũng được đối chiếu với một số công trình tháp Champa có niên đại thế kỷ VI–VII và các ngôi tháp được xây dựng dưới thời Đường ở thế kỷ VII.

Năm 2017, Hộp đựng Xá Lị Tháp Nhạn được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2089/QĐ-TTg.

Theo hồ sơ đề nghị công nhận Bảo vật quốc gia, đây là hiện vật gốc độc bản. Báo cáo khai quật Tháp Nhạn của Viện Khảo cổ học năm 1986 nhận định, có thể đây là lần đầu tiên tìm thấy ở Việt Nam một dạng hộp đựng xá lị như vậy. Kiểu hộp này có nét gần gũi với hộp đựng xá lị bằng sơn mài được tìm thấy ở Myanmar, có niên đại khoảng thế kỷ VIII–IX.

Giá trị của hiện vật không chỉ nằm ở hình thức và kỹ thuật chế tác mà còn ở những tư liệu khảo cổ về tín ngưỡng, táng thức Phật giáo. Việc phát hiện hộp đựng xá lị trong lòng Tháp Nhạn góp thêm tư liệu cho thấy xá lị đã hiện diện tại Việt Nam nói chung, Nghệ An nói riêng từ khá sớm, qua đó mở ra thêm hướng nghiên cứu về diện mạo Phật giáo buổi đầu ở xứ Nghệ.

Hộp đựng Xá Lị Tháp Nhạn nhìn từ góc nghiêng, cho thấy rõ cấu tạo nắp và thân hộp cùng các họa tiết trang trí. Ảnh: CSCC

Đáng chú ý, hộp đựng xá lị được chôn trong một thân cây rỗng lòng, theo phương thức chôn đứng. Bên trong lòng cây có than tro lẫn đất. Cách thức mai táng này cung cấp cứ liệu thực tế để các nhà khoa học nghiên cứu táng thức Phật giáo ở Việt Nam. Báo cáo khai quật cũng đặt ra giả thuyết về sự kết hợp giữa táng thức cổ truyền của người Việt với hình thức hỏa táng, lưu giữ xá lị của Phật giáo Ấn Độ.

Việc đưa Hộp đựng Xá Lị Tháp Nhạn vào không gian trưng bày chuyên biệt sẽ tạo điều kiện để người dân, du khách trực tiếp tìm hiểu một hiện vật có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật.

Theo kế hoạch, Tuần Văn hóa - Đại đoàn kết các dân tộc tỉnh Nghệ An năm 2026 diễn ra từ ngày 17 đến 24/11, với chủ đề “Mạch nguồn văn hóa - Sức mạnh đoàn kết”. Lễ khai mạc tổ chức lúc 20h ngày 17/11 tại Quảng trường Hồ Chí Minh.

Cùng với phòng trưng bày Hộp đựng Xá Lị Tháp Nhạn, Bảo tàng Nghệ An - Xô Viết Nghệ Tĩnh sẽ tổ chức triển lãm “Đất và Người Nghệ An” và trưng bày chuyên đề “Phật giáo xứ Nghệ qua cổ vật”. Từ ngày 19 đến 23/11, mỗi tối từ 20h đến 20h30 sẽ có chương trình nghệ thuật kết hợp hành trình chiêm bái Xá Lị Tháp Nhạn.

Trong khuôn khổ tuần lễ còn có nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật, giới thiệu sản vật và ẩm thực địa phương. Tour trải nghiệm “Dòng Lam ngân Ví” dự kiến ra mắt lúc 17h ngày 17/11 tại khu vực Bến Thủy, kết nối cảnh quan sông Lam với di sản dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh.