'Cần làm rõ độ tuổi hiến mô và phạm vi người nhận'

Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Lê Văn Khảm đề nghị làm rõ căn cứ cho người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh, giới hạn phạm vi người nhận và tăng cường cơ chế bảo vệ người hiến.

Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), trình Quốc hội ngày 21/10, tiếp tục giữ quy định cấm lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống, song mở rộng cho phép nhóm này hiến mô tái sinh trong một số trường hợp đặc biệt nhằm tăng cơ hội chữa bệnh cho người thân. Chính sách gây nhiều tranh luận, đặc biệt về ảnh hưởng đến sức khỏe, tâm lý và khả năng nhận thức, tự quyết định của trẻ em khi đồng ý hiến mô.

Bộ Y tế đã tổ chức họp báo cung cấp thông tin, giải thích cơ sở khoa học, pháp lý, điều kiện hiến và các biện pháp nhằm ngăn ngừa việc ép buộc, trục lợi.

Trả lời phỏng vấn VnExpress, ông Lê Văn Khảm, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội - cơ quan chủ trì thẩm tra dự án luật, cho rằng việc mở rộng nguồn hiến phải đi cùng cơ chế bảo vệ đặc biệt đối với trẻ em. Những vấn đề chưa đủ rõ cần tiếp tục được nghiên cứu, đánh giá trước khi luật hóa.

- Là người tham gia thẩm tra dự luật, ông đánh giá thế nào về cơ sở khoa học, thực tiễn của việc cho người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh?

- Theo dự thảo luật, người dưới 18 tuổi được hiến mô tái sinh khi còn sống trong những trường hợp đặc biệt, không áp dụng với máu và thành phần máu. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi được hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi được hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Việc hiến chỉ được thực hiện khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, sau khi trẻ được tư vấn và có sự đồng ý của cả trẻ và người đại diện theo pháp luật.

Bộ Y tế đưa ra chính sách này dựa trên nhu cầu điều trị một số bệnh bằng phương pháp ghép mô tái sinh, trong đó có nhiều bệnh nhân là trẻ em; cơ sở khoa học về sự tương thích sinh học giữa người hiến và người nhận, cũng như mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe của người hiến.

Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng cần tiếp tục cân nhắc độ tuổi được hiến và phạm vi người nhận. Chẳng hạn, quy định người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi được hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình có phạm vi người nhận khá rộng. Việc cho người dưới 15 tuổi hiến mô tái sinh cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột cũng cần được nghiên cứu, đánh giá thêm nhằm hạn chế những tác động từ quan hệ gia đình đến quyết định của trẻ.

Dự luật cũng nên cân nhắc việc chỉ ghi nhận sự đồng ý của cha, mẹ; còn sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật khác chỉ áp dụng trong những trường hợp cụ thể.

Khi thẩm tra dự án luật, Ủy ban Văn hóa và Xã hội đã đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ cơ sở xác định từng ngưỡng tuổi, phạm vi người nhận và mối quan hệ với người hiến. Đặc biệt, điều kiện "không có người hiến trưởng thành phù hợp" cần được giải thích rõ để bảo đảm áp dụng thống nhất, chặt chẽ, tránh bị lợi dụng hoặc lạm dụng.

Đại biểu Quốc hội Lê Văn Khảm, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội

- Ngoài độ tuổi và phạm vi người nhận, đâu là những vấn đề khiến cơ quan thẩm tra đặc biệt thận trọng với chính sách này?

- Đây là chính sách mang ý nghĩa nhân văn, nhân đạo, tạo thêm cơ hội chữa bệnh cho người cần ghép mô, bộ phận cơ thể, đặc biệt là bệnh nhi cần người hiến có đặc điểm sinh học và giải phẫu phù hợp. Dự thảo đã xây dựng hệ thống quy định về hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người, trong đó có các nguyên tắc về sự tự nguyện, sự đồng ý của người đại diện, cơ chế tư vấn độc lập và những hành vi bị nghiêm cấm như cưỡng ép, lừa dối, dụ dỗ trẻ em.

Tuy nhiên, trẻ em là đối tượng cần được bảo vệ đặc biệt. Vì vậy, chúng tôi đã đề nghị đánh giá bổ sung những ảnh hưởng có thể xảy ra đối với sức khỏe, tâm lý, đời sống xã hội và các rủi ro khác, cả trước mắt lẫn lâu dài. Một nguy cơ đáng lưu ý là việc lợi dụng quan hệ phụ thuộc trong gia đình để gây áp lực, thậm chí cưỡng ép trẻ hiến mô tái sinh. Trẻ có thể chịu tác động về tình cảm, tâm lý khi người cần ghép mô chính là người thân của mình.

Những rủi ro này phải được nhận diện, đánh giá đầy đủ để có quy định cụ thể trong luật, làm cơ sở xây dựng điều kiện, quy trình và cơ chế kiểm soát chặt chẽ khi triển khai. Mục tiêu là vừa mở rộng cơ hội cứu chữa người bệnh, vừa bảo vệ trẻ trước những ảnh hưởng bất lợi về sức khỏe, tâm lý và áp lực từ các mối quan hệ gia đình, xã hội.

- Trong trường hợp người cần ghép mô là cha mẹ hoặc người thân, làm thế nào bảo đảm trẻ thực sự tự nguyện, không bị áp lực tình cảm hay ép buộc hiến mô?

- Dự thảo đã quy định tương đối đầy đủ về điều kiện hiến, yêu cầu chuyên môn, tư vấn, xác minh thông tin và điều phối việc hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người. Tuy nhiên, với người chưa thành niên, những quy định này cần chặt chẽ hơn.

Trước hết, tôi cho rằng cần thu hẹp phạm vi người được nhận mô. Ban soạn thảo có thể cân nhắc chỉ cho trẻ em hiến mô tái sinh để chữa bệnh cho anh, chị, em ruột, thay vì mở rộng sang những thành viên khác trong gia đình, và chỉ thực hiện khi thực sự không có người hiến trưởng thành phù hợp.

Bên cạnh đó, cần có quy định bảo đảm trẻ thực sự tự nguyện, không bị ép buộc hoặc lợi dụng do phụ thuộc vào người lớn. Sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ không thể thay thế quyền tự quyết của trẻ trong việc hiến mô.

Hoạt động tư vấn cần có quy trình riêng, phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức, giúp trẻ hiểu rõ ý nghĩa, những ảnh hưởng có thể xảy ra đối với sức khỏe và quyền từ chối hiến mô bất cứ lúc nào. Đồng thời, phải có cơ chế nhận biết, ghi nhận và xử lý những dấu hiệu trẻ không đồng thuận hoặc đang chịu áp lực.

Một vấn đề chuyên môn khác cần cân nhắc là xác định cụ thể danh mục mô tái sinh được phép hiến, có thể kèm theo những thông tin khoa học cơ bản liên quan, thay vì chỉ quy định chung. Điều này giúp người hiến hiểu rõ loại mô nào có thể hiến, đồng thời yêu cầu cơ sở y tế đáp ứng đầy đủ điều kiện chuyên môn để bảo đảm an toàn.

- Bộ Y tế đã lấy ý kiến trẻ em, trong đó có trẻ từ 7 tuổi, về chính sách này. Ông đánh giá thế nào về cách thức tham vấn đối với một vấn đề nhạy cảm và phức tạp về y khoa?

- Với chính sách liên quan trực tiếp đến quyền trẻ em, việc lấy ý kiến là cần thiết và được pháp luật quy định. Tuy nhiên, đối với những vấn đề phức tạp, có tính chuyên môn cao và nhạy cảm về tâm lý, xã hội, văn hóa, cách thức tham vấn phải khoa học, phù hợp với khả năng nhận thức của từng lứa tuổi.

Việc lấy ý kiến trẻ em về chính sách hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người không thể đơn giản chỉ là phát phiếu khảo sát rồi hỏi các em "đồng ý hay không đồng ý".

Tôi cho rằng cần tiếp cận việc tham vấn như một nghiên cứu khoa học, kết hợp các phương pháp xã hội học, tâm lý học và nhân học văn hóa. Nội dung trao đổi phải được xây dựng thành những chủ đề cụ thể; người tham gia được lựa chọn phù hợp về độ tuổi, khả năng nhận thức, môi trường sống và học tập. Phương pháp tiếp cận, giải thích và trao đổi với trẻ cũng phải tương ứng với những đặc điểm đó.

Đây cần là quá trình tương tác, giúp người nghiên cứu hiểu trẻ đang nghĩ gì, nhận thức vấn đề đến đâu, thay vì chỉ ghi nhận câu trả lời đồng ý hoặc phản đối. Có như vậy, kết quả tham vấn mới thực sự có ý nghĩa, góp phần giúp cơ quan soạn thảo lựa chọn chính sách và xây dựng quy định pháp luật phù hợp với trẻ em.

- Trước những băn khoăn của phụ huynh và người dân, ông đánh giá thế nào về việc cung cấp thông tin, giải thích chính sách của Bộ Y tế?

- Trước những ý kiến khác nhau về chính sách cho người dưới 18 tuổi hiến mô, Bộ Y tế đã tổ chức họp báo để giải thích những vấn đề dư luận quan tâm. Lãnh đạo Bộ cùng các chuyên gia cung cấp thông tin về nhu cầu điều trị, cơ sở khoa học, chuyên môn y tế và những yêu cầu bảo vệ quyền lợi người hiến. Đại diện Tổ chức Y tế thế giới cũng chia sẻ kinh nghiệm quốc tế liên quan đến việc hiến, ghép mô ở trẻ em.

Tuy nhiên, đây là chính sách nhạy cảm, liên quan trực tiếp đến sức khỏe, quyền trẻ em và những vấn đề đạo đức, xã hội, nên cần tiếp tục được giải thích đầy đủ, dễ hiểu và thuyết phục hơn. Đặc biệt, Bộ Y tế cần làm rõ trường hợp nào trẻ được phép hiến mô, những điều kiện phải đáp ứng, các hành vi bị nghiêm cấm và biện pháp phòng ngừa ép buộc, lợi dụng. Người dân cần được cung cấp đầy đủ thông tin để hiểu đúng bản chất chính sách, thay vì chỉ biết đến việc mở rộng độ tuổi hiến mô.

Hiện cơ quan soạn thảo đang tổng hợp, nghiên cứu, tiếp thu và giải trình ý kiến thẩm tra của Ủy ban Văn hóa và Xã hội, các cơ quan của Quốc hội, cùng ý kiến của đại biểu tại phiên thảo luận tổ và bằng văn bản.

Với trách nhiệm là cơ quan thẩm tra, Ủy ban Văn hóa và Xã hội sẽ tiếp tục lắng nghe ý kiến của cử tri, người dân, chuyên gia và đại biểu Quốc hội, từ đó đánh giá, kiến nghị cơ quan soạn thảo tiếp thu những ý kiến xác đáng, giải trình thấu đáo các vấn đề còn băn khoăn. Trên cơ sở báo cáo tiếp thu, giải trình của Chính phủ, Ủy ban sẽ thực hiện trách nhiệm thẩm tra, phối hợp với các cơ quan liên quan trong quá trình hoàn thiện dự thảo trước khi Quốc hội xem xét, quyết định.

Quan điểm xuyên suốt là quyền trẻ em phải được bảo vệ đặc biệt, mọi chính sách liên quan đến trẻ phải đặt lợi ích tốt nhất của các em lên hàng đầu. Việc mở rộng cơ hội chữa bệnh là cần thiết, nhưng không thể vì mục tiêu đó mà xem nhẹ những rủi ro đối với trẻ em.

Vì vậy, chỉ những chính sách đã được nghiên cứu thấu đáo, có đầy đủ cơ sở khoa học, thực tiễn, có điều kiện thực hiện chặt chẽ, thống nhất và đạt sự đồng thuận cao mới nên được luật hóa. Những vấn đề chưa rõ, còn ý kiến khác nhau cần tiếp tục được đánh giá kỹ lưỡng, bảo đảm quy định khi ban hành vừa có tính nhân văn, vừa khả thi và phù hợp với điều kiện y tế, kinh tế, văn hóa, xã hội của Việt Nam.

Điều kiện đề xuất hiến mô tái sinh ở người dưới 18 tuổi theo dự thảo sửa đổi Luật hiến tạng. Đồ họa: Hoàng Khánh - Phùng Tiên

Đại biểu Quốc hội: Không thể đánh đồng lấy ý kiến trẻ em với đăng ký hiến mô, tạng

Liên quan đến việc lấy ý kiến trẻ em trong quá trình xây dựng dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), đại biểu...

Bấm xem >>