Kế hoạch chấm dứt chiến tranh 15 điểm của ông Trump và các yêu cầu của Tehran: Ai cứng rắn hơn ai?

Trong vài ngày qua, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan đã thiết lập một kênh liên lạc gián tiếp giữa các quan chức Mỹ và Iran. Tuy nhiên, bất chấp cơ hội nhỏ nhoi để đàm phán ngoại giao, các chuyên gia vẫn hoài nghi về triển vọng đạt được thỏa thuận ngừng bắn khi lập trường của các bên tham chiến vẫn còn cách biệt rất xa.

Một tên lửa của Iran đã bắn trúng một nhà máy điện ở thành phố Hadera, miền trung Israel, gây ra tình trạng mất điện.  Ảnh: RT.

15 yêu cầu của Mỹ

Tờ báo Mỹ The New York Times dẫn nguồn tin cho biết, Mỹ đã gửi cho Iran một kế hoạch 15 điểm nhằm chấm dứt chiến tranh.

Theo nguồn tin của tờ báo, kế hoạch của Washington đề cập rộng rãi đến chương trình tên lửa đạn đạo của Iran, chương trình hạt nhân của nước này và các vấn đề hàng hải. Hầu hết các điểm trong kế hoạch này đã được truyền thông đưa tin, cụ thể bao gồm:

Yêu cầu của Mỹ:

1, Duy trì sự thông thoáng của eo biển Hormuz như một "vùng biển tự do".

2, Giới hạn chương trình tên lửa về số lượng và tầm bắn.

3, Hạn chế việc sử dụng tên lửa chỉ nhằm mục đích tự vệ.

4, Tháo dỡ tiềm năng hạt nhân đã tích lũy.

5, Từ bỏ mọi tham vọng sở hữu vũ khí hạt nhân.

6, Cấm làm giàu uranium ở Iran.

7, Việc chuyển giao toàn bộ vật liệu được làm giàu cho IAEA theo đúng lịch trình đã được các bên thỏa thuận.

8, Phá hủy các cơ sở hạt nhân ở Natanz, Isfahan và Fordow.

9, Tính minh bạch và sự kiểm soát của IAEA đối với những gì đang diễn ra ở Iran.

10, Từ bỏ chiến lược sử dụng các nhóm vũ trang ủy nhiệm trong khu vực.

11, Ngừng tài trợ và trang bị vũ khí cho các nhóm dân quân ở Trung Đông.

Những nhượng bộ dành cho Iran:

12, Hủy bỏ tất cả các lệnh trừng phạt.

13, Sự hỗ trợ của Mỹ trong việc thúc đẩy và phát triển chương trình hạt nhân dân sự tại Bushehr (sản xuất điện).

14, Hủy bỏ lời đe dọa tái áp đặt lệnh trừng phạt.

Chưa rõ điểm thứ 15 trong kế hoạch là gì.

Tờ NYT cho biết, người trung gian chủ chốt giữa Mỹ và Iran là Tư lệnh Quân đội Pakistan, Syed Asim Munir. Tuy nhiên chưa rõ kế hoạch đã được phổ biến rộng rãi đến mức nào trong giới chức Iran và liệu Iran có chấp nhận nó như một cơ sở cho các cuộc đàm phán hay không. Cũng chưa rõ liệu Israel có ủng hộ đề xuất này hay không.

Giới quan sát cho rằng, kế hoạch này và mong muốn đàm phán của Nhà Trắng đồng nghĩa với việc Tổng thống Mỹ Donald Trump có thể sẵn sàng chấp nhận rằng chế độ hiện tại ở Iran sẽ tiếp tục nắm quyền.

Đề xuất của Iran

Iran hoàn toàn phủ nhận việc đang đàm phán với Mỹ, gọi những tuyên bố của Trump về vấn đề này là một nỗ lực nhằm thao túng giá dầu và thị trường tài chính. Tuy nhiên phía Iran thừa nhận rằng các quốc gia thân thiện đã truyền đạt cho họ các thông điệp từ Mỹ. Báo chí cho biết, Iran đã đưa ra các yêu cầu với Mỹ, bao gồm

1,  Rút quân hoàn toàn khỏi Trung Đông, đóng cửa các căn cứ tại Iraq, Syria và các quốc gia vùng Vịnh. Đây được xem là điều kiện tiên quyết để thiết lập một trật tự an ninh mới do các nước trong khu vực tự điều hành.

2, Bồi thường thiệt hại chiến tranh: Iran yêu cầu một khoản bồi thường tài chính khổng lồ cho những tổn thất kinh tế và nhân mạng do các lệnh trừng phạt cũng như các hoạt động quân sự của Mỹ gây ra trong nhiều thập kỷ qua.

3, Dỡ bỏ vô điều kiện mọi lệnh trừng phạt: Toàn bộ hệ thống cấm vận kinh tế, tài chính và kỹ thuật đối với Iran phải được xóa bỏ ngay lập tức, bao gồm cả việc giải phóng các tài sản bị đóng băng tại nước ngoài.

4, Công nhận quyền hạt nhân toàn diện: Washington phải thừa nhận quyền của Iran trong việc phát triển công nghệ hạt nhân phục vụ mục đích hòa bình mà không có bất kỳ sự can thiệp hay hạn chế nào từ bên ngoài.

5, Chấm dứt hỗ trợ cho các đồng minh khu vực của Mỹ: Iran yêu cầu Mỹ dừng mọi hình thức viện trợ quân sự và chính trị cho các thực thể mà Tehran coi là yếu tố gây bất ổn, đặc biệt là các đồng minh chiến lược của Mỹ tại Trung Đông.

6, Xin lỗi chính thức và cam kết không can thiệp: Nhà Trắng phải đưa ra lời xin lỗi công khai vì những "sai lầm lịch sử" đối với dân tộc Iran và cam kết bằng văn bản sẽ không bao giờ can thiệp vào công việc nội bộ của nước này trong tương lai.

Iran cứng rắn hơn, hướng tới trật tự thời hậu chiến

Dường như trong tất cả các điều kiện của hai bên, chỉ có một điểm trùng khớp với đề xuất của Mỹ: việc dỡ bỏ tất cả các lệnh trừng phạt.

Lập trường của giới lãnh đạo Iran về những nhượng bộ cần đạt được từ phía Mỹ dường như đã trở nên cứng rắn hơn kể từ khi cuộc chiến bắt đầu vào ngày 28/2, khi Mỹ và Israel tấn công Iran, giết chết lãnh đạo tối cao lúc bấy giờ là Ayatollah Ali Khamenei.

Theo các chuyên gia, mục tiêu hiện tại của Iran không chỉ đơn thuần là một lệnh ngừng bắn mà là một trật tự hậu chiến nhằm khôi phục khả năng răn đe và đảm bảo an ninh và kinh tế lâu dài.

Negar Mortazavi, một chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Chính sách Quốc tế có trụ sở tại Washington, DC, cho biết Tehran sẽ tìm cách chấm dứt chiến tranh theo các điều kiện riêng của mình, đồng thời đòi hỏi việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt, bồi thường thiệt hại và đòn bẩy kinh tế.

Ông Mortazavi cho biết: “Việc siết chặt kiểm soát eo biển Hormuz hiện đang khiến họ nảy ra những ý tưởng như ‘có lẽ chúng ta có thể thu phí qua lại như một số nơi khác trên thế giới’ - những cuộc thảo luận đó đang diễn ra ở Iran”.

Các nhà phân tích cho rằng Iran khó có thể từ bỏ lợi thế đó nếu không có những nhượng bộ lớn. Điều này càng đúng hơn khi Iran cảm thấy cuộc chiến đã giúp họ đạt được một số lợi ích kinh tế mà họ không thể có được thông qua ngoại giao. 

Ngoài ra, bất kỳ bước đột phá ngoại giao nào cũng xuất hiện trong bối cảnh phía Iran hoàn toàn thiếu lòng tin. Ông Trump đã hai lần ném bom Iran trong khi các đặc phái viên của ông đang đàm phán với đại diện Iran - vào tháng 6/2025 và tháng 2/2026, và ông nhiều lần tuyên bố mục tiêu của mình là thay đổi chế độ.

Một dấu hiệu khách cho thấy Iran đang cứng rắn hơn: Hôm thứ Ba, Iran đã bổ nhiệm Mohammad Bagher Zolghadr làm Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao. Zolghadr là cựu chỉ huy của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và giữ chức thư ký Hội đồng Phân định từ năm 2023. Nhà phân tích chính trị Babak Vahdad, chuyên nghiên cứu về Iran, cho rằng việc bổ nhiệm này cho thấy mọi cuộc đàm phán của Iran sẽ gắn chặt hơn với nhận thức về mối đe dọa và các ưu tiên của IRGC.

“Nói thẳng ra: điều này giống một hệ thống đang chuẩn bị quản lý một cuộc đối đầu kéo dài hơn là chuẩn bị cho thỏa hiệp” - Vahdad nhận định.

Một số chuyên gia cho rằng việc ông Trump trì hoãn các cuộc tấn công vào Iran đầu tuần này nhằm mục đích hạ nhiệt giá dầu, đồng thời chờ hàng nghìn lính thủy đánh bộ Mỹ tới Trung Đông. Tuần trước, 2.500 lính thủy đánh bộ cùng một tàu tấn công đổ bộ đã được triển khai tới khu vực. Vào giữa tháng 3, chính quyền Trump cũng đã ra lệnh điều động tàu USS Tripoli đóng tại Nhật Bản - một tàu tấn công đổ bộ khác được cho là chở theo thêm hàng nghìn lính thủy đánh bộ.

“Lời nói ngoại giao là một chuyện; những gì tôi thấy trên thực địa lại là chuyện khác” - Abdulkhaleq Abdulla, giáo sư khoa học chính trị đến từ Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất, nhận định.