Hệ thống Patriot vô hiệu hóa các đòn tấn công tên lửa quy mô lớn của Nga vào Ukraine?

Trong các đợt không kích dữ dội của Nga vào Ukraine, hệ thống phòng không Patriot do Mỹ sản xuất đang giữ vai trò then chốt trong việc bảo vệ các thành phố lớn và cơ sở hạ tầng quan trọng.

Từ một loại vũ khí được viện trợ với nhiều nghi ngờ về hiệu quả, Patriot nay đã chứng minh mình là tuyến phòng thủ cuối cùng trước những tên lửa nguy hiểm nhất của Moscow, đặc biệt là tên lửa đạn đạo Iskander-M và vũ khí siêu vượt âm Kinzhal.

Kể từ khi đi vào hoạt động chiến đấu năm 2023, hệ thống Patriot chủ yếu được giao nhiệm vụ đánh chặn các mối đe dọa tốc độ cao vượt quá khả năng của hệ thống phòng không khác trong kho vũ khí Ukraine. (Nguồn: Raytheon)

Ngày 28/1, Không quân Ukraine thông báo Lữ đoàn Tên lửa Phòng không số 6 "Kyivska" – đơn vị từng đi vào lịch sử khi bắn hạ thành công tên lửa Kinzhal lần đầu tiên vào tháng 5/2023, đã đánh chặn hơn 140 tên lửa đạn đạo và gần 250 mục tiêu trên không kể từ khi Patriot được triển khai chiến đấu. Con số này phản ánh rõ mức độ phụ thuộc ngày càng lớn của Ukraine vào hệ thống phòng thủ hiện đại do Mỹ cung cấp, trong bối cảnh Nga liên tục tăng cường các cuộc tấn công đường không quy mô lớn.

Hiệu quả của Patriot trước hết đến từ kiến trúc tác chiến hiện đại và linh hoạt. Đây không chỉ là một bệ phóng tên lửa đơn lẻ mà là cả một tổ hợp hoàn chỉnh gồm radar đa chức năng AN/MPQ-65, trung tâm chỉ huy AN/MSQ-132 và nhiều bệ phóng M903 có thể triển khai cách xa nhau tới hàng chục km. Cấu trúc phân tán này cho phép hệ thống phát hiện sớm các mục tiêu tốc độ cao, theo dõi chính xác và nhanh chóng tung đòn đánh chặn ngay trong giai đoạn cuối của quỹ đạo bay.

Việc tách rời radar, sở chỉ huy và bệ phóng cũng giúp giảm nguy cơ bị phá hủy toàn bộ hệ thống chỉ bằng một đòn tấn công, đồng thời khiến đối phương khó xác định mục tiêu hơn. Trong các đợt tập kích từ nhiều hướng của Nga, Patriot vẫn có thể duy trì khả năng đánh chặn liên tục nhờ các chế độ tác chiến tự động rút ngắn tối đa thời gian phản ứng.

Bên cạnh thiết kế hệ thống, cách Ukraine sử dụng các loại tên lửa đánh chặn cũng góp phần quan trọng vào thành công của Patriot. Các đơn vị phòng không thường dùng tên lửa PAC-2 để đối phó với máy bay và tên lửa hành trình, trong khi dành các tên lửa PAC-3 hiện đại hơn cho những mối đe dọa nguy hiểm nhất từ tên lửa đạn đạo.

Các biến thể PAC-2/GEM và GEM+ có tầm bắn lên tới 150–160 km, đủ để đánh chặn sớm nhiều loại vũ khí Nga như Kalibr, Kh-101, Kh-22 hay Kh-32. Trong khi đó, PAC-3 được thiết kế theo nguyên lý "va chạm trực tiếp" để tiêu diệt mục tiêu, đặc biệt hiệu quả với Iskander-M và Kinzhal. Nhờ trọng lượng nhẹ hơn nhiều so với thế hệ trước, mỗi bệ phóng có thể mang tới 16 quả PAC-3, tăng đáng kể khả năng sẵn sàng chiến đấu. Phiên bản PAC-3 MSE với động cơ mạnh hơn còn mở rộng tầm đánh chặn, giúp Ukraine linh hoạt hơn trong việc đối phó với các đòn tấn công phức tạp.

Yếu tố con người cũng đóng vai trò không kém phần quan trọng. Các kíp chiến đấu Ukraine quen vận hành những hệ thống phòng không thời Liên Xô, đã trải qua các khóa huấn luyện chuyên sâu ở nước ngoài để làm chủ Patriot trong thời gian ngắn. Sau khi trở về, họ nhanh chóng đưa hệ thống vào thực chiến trong môi trường bị không kích liên tục, đặc biệt là khu vực Kiev.

Qua từng đợt tấn công, các kíp lái tích lũy kinh nghiệm trong việc ưu tiên mục tiêu, phân bổ tên lửa hợp lý và phối hợp với các hệ thống phòng không khác. Việc sử dụng thành thạo các chế độ tác chiến tự động đã giúp Patriot phản ứng đủ nhanh trước các tên lửa đạn đạo có thời gian tiếp cận cực ngắn, từ đó nâng cao đáng kể tỷ lệ đánh chặn.

Một lý do quan trọng khác khiến Patriot phát huy hiệu quả là việc nó được tích hợp đúng vai trò trong mạng lưới phòng không nhiều tầng của Ukraine. Nga thường tổ chức các cuộc tấn công "bão hòa" bằng cách phóng đồng thời tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình và hàng trăm UAV từ nhiều hướng khác nhau. Trước áp lực này, Ukraine không dùng Patriot để bắn mọi mục tiêu mà tập trung vào những mối đe dọa nhanh và nguy hiểm nhất.

Các hệ thống như NASAMS, IRIS-T và phòng không tầm ngắn đảm nhiệm việc đối phó UAV và tên lửa hành trình bay thấp. Cách phân công này giúp tránh lãng phí những tên lửa PAC-3 đắt đỏ và giữ Patriot cho các nhiệm vụ sống còn, qua đó nâng cao hiệu quả chiến đấu tổng thể.

Tuy nhiên, đằng sau thành công của Patriot là bài toán hậu cần vô cùng căng thẳng. Khả năng duy trì tỷ lệ đánh chặn cao của Ukraine phụ thuộc trực tiếp vào nguồn cung tên lửa từ các đối tác phương Tây. Nhiều lần, các lô tiếp tế kịp thời đã giúp Ukraine đứng vững trước những đợt tập kích lớn của Nga.

Tháng 1/2026, Tổng thống Volodymyr Zelensky xác nhận các tên lửa phòng không, trong đó có Patriot, vừa được chuyển giao chỉ một ngày trước một cuộc tấn công quy mô lớn, cho phép lực lượng phòng thủ bắn hạ 27 tên lửa và 315 UAV trong một chiến dịch duy nhất. Tuy vậy, tên lửa Patriot rất đắt đỏ, thời gian sản xuất dài và số lượng trên toàn cầu hạn chế, khiến việc duy trì kho dự trữ luôn là thách thức lớn.

Đức đã chuyển giao tổng cộng 5 hệ thống Patriot cho Ukraine nhưng hiện tuyên bố không thể cung cấp thêm do nhu cầu sẵn sàng chiến đấu của chính mình. Các nước khác chủ yếu hỗ trợ bằng tên lửa đánh chặn thay vì toàn bộ hệ thống. Trong khi đó, Mỹ và châu Âu đang mở rộng năng lực sản xuất, song phải mất thời gian mới có thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu chiến trường. Điều này đồng nghĩa với việc Patriot chỉ có thể bảo vệ một số khu vực ưu tiên, thay vì tạo ra một "vòm phòng không" bao phủ toàn bộ Ukraine.

Dù đang phát huy hiệu quả cao, Patriot vẫn đối mặt với nhiều mối đe dọa trong tương lai. Nga có thể tiếp tục điều chỉnh chiến thuật bằng cách phối hợp phóng nhiều loại tên lửa từ nhiều hướng, sử dụng mồi nhử, tăng cường tác chiến điện tử hoặc nhắm vào hạ tầng hỗ trợ của hệ thống phòng không.

Nguy cơ thiếu hụt tên lửa đánh chặn cũng luôn hiện hữu nếu cường độ tấn công tiếp tục gia tăng. Với số lượng khẩu đội hạn chế, chỉ cần một sự gián đoạn trong tiếp tế cũng có thể làm suy giảm đáng kể khả năng phòng thủ của Ukraine.