Từ đội bóng bị coi thường đến trận chung kết Wembley
Euro 1996 là giải đấu lớn đầu tiên của Czech sau khi Tiệp Khắc tan rã. Đội bóng của Dušan Uhrin tới Anh với rất ít kỳ vọng, trong đội hình chỉ có một số ít cầu thủ chơi bóng ở nước ngoài. Chính Patrik Berger kể rằng đồng đội của anh tại Borussia Dortmund, trung vệ vô địch World Cup Jürgen Kohler, còn không biết Czech góp mặt ở giải. Khi Kohler hỏi kế hoạch mùa hè, Berger trả lời mình sẽ dự Euro, gặp Đức ở trận mở màn rồi “gặp lại ở chung kết”. Kohler bật cười.
Nhiều tuyển thủ Czech cũng không nghĩ hành trình kéo dài lâu. Phần lớn đã đặt kỳ nghỉ ngay sau vòng bảng và phải hủy khi đội bất ngờ đi tiếp. Czech thua Đức 0-2 ngày ra quân, thắng Ý 2-1 rồi hòa Nga 3-3 trong trận đấu mà họ từng dẫn 2-0 trước khi bị vượt lên 3-2. Bàn gỡ cuối trận cùng kết quả Đức hòa Ý 0-0 đưa Czech vào tứ kết.
Từ Poborský đến loạt luân lưu ở Old Trafford
Czech càng đá càng khó chịu. Karel Poborský ghi một trong những bàn thắng nổi tiếng nhất lịch sử Euro bằng cú tâng bóng qua thủ môn Vítor Baía, giúp đội thắng Bồ Đào Nha 1-0 ở tứ kết.
Tới bán kết, Czech cầm hòa Pháp 0-0 sau 120 phút tại Old Trafford trước khi thắng trên chấm luân lưu. Berger cũng thực hiện thành công lượt sút của mình. Petr Kouba cản quả thứ 6 của Pháp, còn Miroslav Kadlec đá quả quyết định để đưa một đội bóng gần như không được nhắc tới trước giải vào chung kết.
Thành tích ấy đặc biệt hơn bởi đây mới là giải đấu lớn đầu tiên của Czech với tư cách một quốc gia độc lập. Những cái tên còn ít được biết đến trước giải như Poborský, Pavel Nedvěd, Berger hay Vladimír Šmicer lập tức bước ra sân khấu lớn của bóng đá châu Âu.
Wembley 1996, vài phút từ đỉnh cao tới hụt hẫng
Trận chung kết đưa Czech gặp lại Đức tại Wembley. Sau gần 1 giờ không có bàn thắng, Czech được hưởng phạt đền. Berger thừa nhận anh vốn không phải người được ưu tiên thực hiện, nhưng khi không ai muốn nhận bóng, anh bước lên và sút thật mạnh. Bóng đi vào lưới ở phút 59.
Lợi thế chỉ tồn tại 14 phút. Oliver Bierhoff, vừa vào sân từ ghế dự bị, đánh đầu gỡ hòa phút 73. Hai đội bước vào hiệp phụ với luật bàn thắng vàng, nghĩa là trận đấu kết thúc ngay khi có bàn.
Phút 95, Bierhoff xoay người dứt điểm, bóng đổi hướng rồi lọt qua tay Kouba. Trận đấu lập tức kết thúc. Đức thắng 2-1 và Bierhoff trở thành tác giả bàn thắng vàng đầu tiên trong lịch sử bóng đá quốc tế cấp đội tuyển quốc gia.
Berger sau này nói chức á quân với Czech “giống như huy chương vàng”. Euro 1996 mở đường cho cả một thế hệ bước ra nước ngoài. Riêng anh được Liverpool chú ý ngay tại giải và chuyển tới Anfield sau đó. Khi đội tuyển trở về Prague, Berger nhớ khoảng 30.000 người đã chờ đón họ dù trận chung kết kết thúc bằng thất bại.
Euro 2004 và đỉnh cao thứ hai
Dấu ấn của thế hệ 1996 còn kéo dài thêm nhiều năm. Nedvěd, Poborský và Šmicer vẫn hiện diện tại Euro 2004, lúc Czech có thêm một lớp cầu thủ mới gồm Petr Čech, Tomáš Rosický, Milan Baroš và Jan Koller.
Đó là một đội tuyển thậm chí còn mạnh hơn về chất lượng chơi bóng. Czech thắng cả 3 trận vòng bảng, trong đó có màn ngược dòng từ 0-2 thành 3-2 trước Hà Lan. Họ tiếp tục thắng Đan Mạch 3-0 ở tứ kết, còn Baroš kết thúc giải với danh hiệu Vua phá lưới.
Giấc mơ chỉ dừng lại ở bán kết. Pavel Nedvěd phải rời sân vì chấn thương, còn Traianos Dellas đánh đầu ghi bàn ở phút 105+1, giúp Hy Lạp thắng 1-0 theo luật bàn thắng bạc trước khi tiếp tục lên ngôi vô địch.
Đó vẫn là lần gần nhất Czech tiến tới bán kết một giải đấu lớn.
Khoảng cách ngày càng xa với thế hệ vàng
Sau 1996, Czech chưa trở lại một trận chung kết lớn nào. Họ vào tứ kết Euro 2012 và Euro 2020, nhưng thành tích ở World Cup còn hạn chế hơn.
Với tư cách quốc gia độc lập, Czech mới dự World Cup 2 lần. Năm 2006, họ dừng ở vòng bảng với 3 điểm. Phải chờ đúng 20 năm, Czech mới trở lại vào năm 2026 nhưng kết quả còn tệ hơn: thua Hàn Quốc 1-2, hòa Nam Phi 1-1 rồi thua Mexico 0-3, đứng cuối bảng A với 1 điểm.
Thất bại ấy khiến Miroslav Koubek rời ghế HLV. Số cầu thủ Czech chơi cho những câu lạc bộ hàng đầu châu Âu hiện cũng ít hơn nhiều so với thời Nedvěd, Čech, Rosický, Poborský hay Baroš cùng đạt đỉnh.
Kỷ nguyên Santi Denia bắt đầu từ một thất bại
Ngày 31/7, Liên đoàn bóng đá Czech bổ nhiệm Santi Denia theo hợp đồng 2 năm kèm lựa chọn gia hạn. Nhà cầm quân người Tây Ban Nha trở thành HLV ngoại đầu tiên trong lịch sử đội tuyển, sau quãng thời gian thành công với các đội trẻ Tây Ban Nha và tấm HCV Olympic 2024.
Denia giữ lại 15 cầu thủ từng dự World Cup trong danh sách đầu tiên, đồng thời gọi 3 gương mặt chưa từng khoác áo tuyển quốc gia là Lukáš Ambros, Roman Macek và Matěj Radosta. Kế hoạch ban đầu còn bị xáo trộn bởi 6 trường hợp phải rút lui vì chấn thương.
Kỷ nguyên mới khởi đầu ngày 26/9 bằng thất bại 1-2 trước Croatia tại Prague. Adam Karabec gỡ hòa sau bàn mở tỷ số của Luka Modrić, trước khi Marco Pašalić ghi bàn quyết định. Denia vẫn hài lòng với tinh thần của các cầu thủ và cho rằng đội đang đi đúng hướng.
Ngày 29/9, Czech tiếp tục gặp Anh tại Prague, sau đó làm khách trước Tây Ban Nha ngày 3/10 và tới Wembley ngày 6/10.
30 năm sau trận chung kết Euro 1996, Wembley vì thế lại xuất hiện trên hành trình của Czech. Nhưng đội tuyển hiện tại bước vào sân đấu ấy từ một vị thế rất khác. Thế hệ của Berger, Nedvěd và Poborský từng biến một đội bóng ít người biết thành á quân châu Âu. Nhiệm vụ của Denia lúc này khiêm tốn hơn nhiều: xây lại một đội tuyển vừa đứng cuối bảng World Cup 2026 và tìm ra lớp cầu thủ đủ sức đưa Czech trở lại là chính mình.