Phát hiện vật thể bí ẩn ngoài quỹ đạo sao Hải Vương

Các nhà thiên văn học vừa phát hiện một vật thể bí ẩn nằm sâu bên ngoài quỹ đạo sao Hải Vương, có thể là một hành tinh ẩn mình ở vùng xa xôi của Hệ Mặt Trời.

Vật thể mang tên 2026 ED138 được phát hiện nhờ Đài quan sát Vera Rubin (Vera C. Rubin Observatory) tại Chile. Đây là một trong những kính thiên văn mạnh nhất thế giới hiện nay, được kỳ vọng sẽ mở ra cuộc cách mạng trong việc khám phá những thiên thể chưa từng được biết đến, từ các tiểu hành tinh cho đến những hành tinh lùn ẩn mình ở vùng xa xôi của Hệ Mặt Trời.

Nếu được xác nhận là hành tinh lùn, 2026 ED138 sẽ trở thành thành viên thứ sáu trong nhóm này, bên cạnh Pluto (sao Diêm Vương), Ceres, Eris, Haumea và Makemake.

Vật thể băng giá bí ẩn ở rìa Hệ Mặt Trời

Theo các nhà khoa học, 2026 ED138 có đường kính ước tính từ 600 đến 1.500km. Với kích thước này, thiên thể có khả năng sở hữu lực hấp dẫn đủ mạnh để tự kéo vật chất về phía tâm, tạo thành hình dạng gần như hình cầu.

Hình minh họa Hệ Mặt Trời cho thấy quỹ đạo của ứng viên hành tinh lùn mới được phát hiện, 2026 ED138 (ED138). (Nguồn ảnh: Đài quan sát Vera C. Rubin thuộc NSF–DOE/NOIRLab/SLAC/AURA/R. Proctor; NASA, ESA)

Đây là một trong những đặc điểm quan trọng để phân biệt hành tinh lùn với các tiểu hành tinh và những khối đá không gian nhỏ hơn. Tuy nhiên, kích thước thực tế của 2026 ED138 vẫn chưa được xác định chính xác.

Do đó, các nhà khoa học hiện mới xem đây là một ứng viên hành tinh lùn tiềm năng, thay vì khẳng định nó đã thuộc nhóm thiên thể này.

Người phát hiện ra vật thể là Matthew Holman, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Vật lý thiên văn Harvard & Smithsonian (CfA).

Bước ngoặt xảy ra vào ngày 13/10, khi ông sử dụng một đoạn mã tìm kiếm do mình phát triển cùng đồng nghiệp Kevin Napier để phân tích những dữ liệu mà Đài quan sát Vera Rubin đã thu thập trước đó.

Chương trình nhanh chóng phát hiện một vật thể bí ẩn nằm bên ngoài quỹ đạo sao Hải Vương.

Điều khiến Holman đặc biệt chú ý là dù ở khoảng cách cực xa Mặt Trời, thiên thể này vẫn có độ sáng tương đối lớn.

Đây là dấu hiệu cho thấy nó có thể sở hữu kích thước lớn hơn đáng kể so với những vật thể xuyên sao Hải Vương (Trans-Neptunian Objects – TNO) thông thường.

Trong thông báo công bố phát hiện hôm 27/10, Holman cho biết phản ứng đầu tiên của ông là vừa phấn khích vừa khó tin.

Những vật thể có đặc điểm tương tự rất hiếm gặp, khiến nhà khoa học lập tức kiểm tra lại toàn bộ dữ liệu để xác định liệu bản thân ông hay thuật toán tìm kiếm có mắc sai sót hay không.

Sau quá trình kiểm tra kỹ lưỡng, nhóm nghiên cứu xác nhận phát hiện này là có thật.

Việc phát hiện 2026 ED138 cho thấy tiềm năng rất lớn của Đài quan sát Vera Rubin, công trình thiên văn học hiện đại tọa lạc trên đỉnh núi Cerro Pachón, miền Bắc Chile, ở độ cao khoảng 2.682m so với mực nước biển.

Kính thiên văn này sở hữu gương chính đường kính 8,4m, cho phép thu thập ánh sáng từ những thiên thể cực kỳ mờ nhạt và ở khoảng cách rất xa.

Vera Rubin đón ánh sáng đầu tiên vào tháng 4/2025, trước khi chính thức bước vào chương trình khoa học chủ lực kéo dài 10 năm mang tên Legacy Survey of Space and Time (LSST) vào tháng 6/2026.

Điểm đặc biệt của LSST nằm ở khả năng quan sát liên tục và trên diện rộng. Cứ vài ngày, kính thiên văn lại chụp ảnh toàn bộ bầu trời phía Nam bằng camera kỹ thuật số có độ phân giải lên tới 3,2 tỷ pixel. Đây là camera kỹ thuật số lớn nhất từng được chế tạo phục vụ nghiên cứu thiên văn học.

Riêng trong lĩnh vực nghiên cứu Hệ Mặt Trời, Vera Rubin đã phát hiện hơn 11.000 tiểu hành tinh mới và con số này được dự báo sẽ tiếp tục tăng mạnh trong những năm tới.

Thiên thể từng được phát hiện từ năm 2016, quỹ đạo nghiêng bất thường

Để xác nhận 2026 ED138 không phải một tín hiệu nhiễu hoặc sai lệch trong dữ liệu, Holman cùng Mario Jurić, nhà khoa học tại Đại học Washington và là trưởng nhóm khoa học Hệ Mặt Trời của Vera Rubin, đã tiến hành kiểm tra thêm.

Kết quả cho thấy kính thiên văn Vera Rubin thực tế đã ghi nhận vật thể này tổng cộng 30 lần trong 20 đêm quan sát, trải dài từ ngày 4/3 đến 11/7/2026.

Đây là hình ảnh tổng hợp từ nhiều bức ảnh do đài quan sát Rubin chụp trong khoảng thời gian từ ngày 4/3 đến ngày 11/7/2026; các vòng tròn màu xanh mòng két đánh dấu những thời điểm quan sát cụ thể. ED138 xuất hiện tại tâm của mỗi vòng tròn. (Nguồn ảnh: Đài quan sát Vera C. Rubin thuộc NSF–DOE/NOIRLab/SLAC/AURA/R. Proctor; NASA, ESA)

Đáng chú ý, những dữ liệu cũ hơn còn cho thấy 2026 ED138 từng được phát hiện bởi Camera Năng lượng tối (Dark Energy Camera – DEC), một thiết bị lắp đặt trên kính thiên văn Víctor M. Blanco đường kính 4m tại Đài quan sát liên Mỹ Cerro Tololo, cũng ở Chile. Những quan sát này từ tận năm 2016.

Điều đó đồng nghĩa vật thể không thực sự mới xuất hiện, mà đã tồn tại trong dữ liệu thiên văn suốt nhiều năm. Tuy nhiên, phải đến khi các công cụ phân tích hiện đại của Vera Rubin được sử dụng, giới nghiên cứu mới nhận diện và xác định được quỹ đạo của nó.

Các phép đo cho thấy quỹ đạo của 2026 ED138 nghiêng khoảng 25 độ so với mặt phẳng quỹ đạo chung của các hành tinh trong Hệ Mặt Trời.

Theo các nhà khoa học, một lời giải thích có khả năng là thiên thể từng trải qua tương tác hấp dẫn với sao Hải Vương. Lực hấp dẫn từ hành tinh này có thể đã làm thay đổi quỹ đạo ban đầu, khiến 2026 ED138 bị lệch khỏi mặt phẳng chuyển động thông thường.

Hiện tại, vật thể nằm cách Mặt Trời khoảng 46 đơn vị thiên văn (AU). Một đơn vị thiên văn tương đương khoảng cách trung bình giữa Trái Đất và Mặt Trời, tức khoảng 150 triệu kilomet.

Như vậy, 2026 ED138 nằm xa Mặt Trời hơn cả sao Diêm Vương, vốn có khoảng cách trung bình khoảng 40 AU. Đây là khu vực cực kỳ lạnh giá, nơi ánh sáng Mặt Trời yếu hơn rất nhiều so với những vùng không gian gần Trái Đất.

Dù đã xác nhận sự tồn tại của 2026 ED138, các nhà khoa học vẫn còn nhiều câu hỏi chưa có lời giải. Quan trọng nhất là kích thước thực tế của thiên thể này, yếu tố quyết định liệu nó có đủ điều kiện được công nhận là một hành tinh lùn hay không.

Để giải quyết vấn đề, giới nghiên cứu cần thực hiện thêm các quan sát trong dải hồng ngoại. Đây cũng là lĩnh vực mà Kính viễn vọng Không gian James Webb (JWST) của NASA được tối ưu hóa để hoạt động.

Thông qua việc phân tích bức xạ hồng ngoại, các nhà thiên văn học có thể ước tính kích thước và những đặc tính vật lý quan trọng của vật thể. Khi kết hợp dữ liệu này với độ sáng quan sát được, họ sẽ có cơ sở tốt hơn để đánh giá bản chất của 2026 ED138.