Bí ẩn lớn nhất dải ngân hà cuối cùng đã có lời giải

Giải mã bí ẩn thiên văn lớn nhất dải ngân hà nhờ phát hiện ngôi sao lùn trắng “ăn thịt đồng loại”.

Một nhóm nghiên cứu quốc tế do các nhà khoa học tại Đại học Sydney dẫn đầu vừa tìm thấy bằng chứng mạnh mẽ nhất từ trước đến nay giải mã nguồn gốc của "các nguồn vô tuyến nhất thời chu kỳ dài" (long-period radio transients). Đây là một loại tín hiệu vũ trụ lặp đi lặp lại đầy bí ẩn, từng làm đau đầu giới thiên văn học suốt nhiều năm qua. Nghiên cứu mang tính bước ngoặt này vừa được công bố chính thức trên tạp chí khoa học uy tín Nature Astronomy vào ngày 1/6/2026.

Hình minh họa.

Thông qua kính viễn vọng vô tuyến ASKAP hiện đại của cơ quan khoa học quốc gia Úc (CSIRO), các nhà khoa học đã bắt quả tang một hệ sao đôi hiếm gặp mang tên ASKAP J1745−5051 đang trong quá trình bồi tụ vật chất dữ dội. Hệ thống này bao gồm một ngôi sao lùn trắng có kích thước chỉ bằng Trái Đất nhưng mang khối lượng tương đương Mặt Trời, kết hợp cùng một ngôi sao lùn đỏ đồng hành lớn hơn nhưng khối lượng chỉ bằng một phần mười Mặt Trời. Hai ngôi sao này khóa chặt và quay quanh nhau với tốc độ kinh ngạc, hoàn thành một chu kỳ quỹ đạo chỉ trong hơn một giờ đồng hồ.

Chính hành vi "ăn thịt đồng loại" này là chìa khóa tạo ra các tín hiệu kỳ lạ. Khi ngôi sao lùn trắng liên tục hút cạn và giật lấy khí từ ngôi sao lùn đỏ, dòng vật chất mang điện tích bị đánh cắp sẽ xoắn ốc lao về phía lõi, bị đốt nóng cực đại và giải phóng ra các tia X mạnh mẽ. Đồng thời, sự tương tác mãnh liệt giữa từ trường của cả hai ngôi sao với dòng vật chất này đã tạo ra các chùm phát xạ vô tuyến tập trung cao độ. Hệ quả là hệ sao phát ra các đợt bùng phát vô tuyến và tia X đều đặn theo chu kỳ lặp lại vô cùng chính xác: cứ sau mỗi 1,4 giờ. Điều thú vị là các tín hiệu vô tuyến và tia X không đạt đỉnh cùng lúc, chứng tỏ chúng được sinh ra từ các vùng khác nhau trong hệ thống.

Trước đây, khi các nguồn vô tuyến nhất thời chu kỳ dài lần đầu phát lộ, giới khoa học từng nghi ngờ chúng là các sao xung (pulsar) quay chậm. Tuy nhiên, các lý thuyết vật lý hiện tại khẳng định sao neutron quay chậm không thể tạo ra nguồn năng lượng lớn như vậy. Phát hiện mới này đã cung cấp lời giải thích thuyết phục đầu tiên, chứng minh ít nhất một số tín hiệu bí ẩn trong Dải Ngân hà bắt nguồn từ hệ sao đôi chứa sao lùn trắng đang hoạt động. Đây cũng là lần đầu tiên các nhà thiên văn học nhìn thấy trực tiếp cả hai ngôi sao lẫn quá trình bồi tụ năng lượng đang diễn ra.

Hình minh họa sao lùn trắng đang bồi tụ vật chất.

Tóm lại, sự phát hiện ra hệ sao ASKAP J1745−5051 không chỉ giúp lật mở bức màn bí ẩn về nguồn vô tuyến nhất thời chu kỳ dài mà còn cung cấp một "phiến đá Rosetta" vô giá cho các khám phá không gian tương lai. Bằng cách quan sát phòng thí nghiệm tự nhiên này, nhân loại có thể trực tiếp kiểm tra và thấu hiểu cách thức vận động của vật chất trong môi trường từ trường và lực hấp dẫn cực hạn – những điều kiện vật lý tối hạn mà không một phòng thí nghiệm nào trên Trái Đất có thể tái tạo được.