Quy định đánh đố, nghịch lý 'cải lùi' giữa thời đại số hóa toàn diện

Hệ thống pháp luật Việt Nam đang bước vào giai đoạn số hóa toàn diện, tuy nhiên "hàng rào" thủ tục không giảm đi mà còn đặt doanh nghiệp trước áp lực lớn hơn. Theo các chuyên gia, cải cách không phải là việc Nhà nước “ban phát” thuận lợi cho doanh nghiệp, mà là thực hiện đúng nghĩa vụ của chính mình. “Nếu không thay đổi cách tiếp cận này thì dù có nói nhiều, thực hiện bao nhiêu đợt cắt giảm nữa thì hiệu quả cũng không như kỳ vọng”, luật sư Trần Hữu Huỳnh - nguyên Chủ tịch Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam - nói.

Doanh nghiệp áp lực trước 'hàng rào' thủ tục

Trao đổi với PV Tiền Phong, PGS, TS. Đặng Ngọc Đức - Viện trưởng Viện Công nghệ tài chính, Trường Đại học Đại Nam - cho biết, hiện nay các quy định mới về đăng ký doanh nghiệp, doanh nghiệp không còn chỉ nộp hồ sơ là đủ, mà phải chứng minh tính minh bạch trong cấu trúc sở hữu và dòng vốn.

Việc bổ sung khái niệm “chủ sở hữu hưởng lợi” khiến doanh nghiệp buộc phải truy vết, khai báo người thực sự kiểm soát nguồn vốn, kể cả trong trường hợp sở hữu gián tiếp qua nhiều lớp pháp nhân. Đây là một rào cản lớn, đặc biệt với các doanh nghiệp có cấu trúc phức tạp hoặc từng vận hành theo cách linh hoạt trước đây.

Với trách nhiệm của người đại diện theo pháp luật, nếu hệ thống quản trị nội bộ không chặt chẽ, rủi ro pháp lý sẽ chuyển trực tiếp sang cá nhân điều hành. Điều này tạo ra một áp lực kép: Vừa phải tuân thủ quy định, vừa phải kiểm soát rủi ro nội bộ tốt hơn.

PGS, TS. Đặng Ngọc Đức - Viện trưởng Viện Công nghệ tài chính, Trường Đại học Đại Nam.

Trong lĩnh vực đất đai và bất động sản, "hàng rào" thủ tục không còn nằm ở số lượng giấy tờ mà ở chất lượng và độ sâu của hồ sơ. Doanh nghiệp muốn nhận chuyển nhượng đất nông nghiệp phải có phương án sử dụng đất được phê duyệt, tức là phải chứng minh năng lực thực thi dự án ngay từ đầu. Quy trình phát triển dự án bất động sản cũng yêu cầu đầy đủ dữ liệu điện tử, thông tin tài chính và minh bạch sở hữu.

Đặc biệt, việc áp dụng bảng giá đất hằng năm (từ năm 2026) khiến chi phí đất đai trở thành một biến số động. Doanh nghiệp không thể “lập kế hoạch một lần dùng nhiều năm” mà phải liên tục cập nhật và điều chỉnh chiến lược tài chính.

Một “hàng rào” khác ít nhìn thấy được ông Đức chỉ ra là yêu cầu chuyển đổi số. Doanh nghiệp phải số hóa dữ liệu, tích hợp hệ thống, đảm bảo kết nối với nền tảng quốc gia và tuân thủ tiêu chuẩn bảo mật. Điều này không chỉ tốn kém chi phí mà còn đòi hỏi thay đổi toàn bộ cách vận hành.

"Các quy định mới đang tạo ra một môi trường mới, mà ở đó minh bạch là bắt buộc, dữ liệu là trung tâm và sai sót rất khó che giấu. Những doanh nghiệp chưa sẵn sàng sẽ gặp khó khăn rõ rệt", ông Đức nói.

“Vượt rào” thế nào?

PGS, TS. Nguyễn Văn Phương - Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội - cho rằng đã đến lúc cần coi cải cách thủ tục hành chính là “gói hỗ trợ” lớn nhất cho doanh nghiệp, thay vì chỉ dựa vào các biện pháp miễn, giảm thuế hay hỗ trợ lãi suất. Các gói tài chính thường có quy mô hữu hạn và mang tính ngắn hạn, trong khi việc cắt giảm thủ tục, giảm chi phí tuân thủ lại tạo ra tác động bền vững.

Theo ông Phương, mỗi giờ doanh nghiệp tiết kiệm được khi làm thủ tục đồng nghĩa với việc giảm chi phí. Khi nhân lên trên quy mô toàn nền kinh tế, phần tiết kiệm này tương đương một gói hỗ trợ rất lớn mà ngân sách không phải chi trực tiếp. Quan trọng hơn, môi trường kinh doanh thông thoáng giúp nâng cao năng suất và sức cạnh tranh.

Chuyên gia cho rằng đã đến lúc cần coi cải cách thủ tục hành chính là “gói hỗ trợ” lớn nhất cho doanh nghiệp.

Để có "gói hỗ trợ" cải cách thủ tục hành chính, ông Phương cho biết cải cách cần gắn với trách nhiệm cụ thể của người đứng đầu các bộ, ngành, địa phương. Những mục tiêu như cắt giảm điều kiện kinh doanh, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ hay tăng tỷ lệ dịch vụ công trực tuyến phải trở thành tiêu chí đánh giá rõ ràng, đi kèm cơ chế khen thưởng và kỷ luật.

Bên cạnh đó, cần tập trung xử lý các “điểm nghẽn” lớn như đất đai, xây dựng, đầu tư, thuế, hải quan. Việc thiết kế lại các quy trình theo hướng tinh gọn, minh bạch, giảm trung gian và quy định rõ thời hạn sẽ giúp doanh nghiệp tiết kiệm đáng kể thời gian, chi phí.

Chuyển đổi số cũng là trụ cột không thể thiếu. Khi dữ liệu được kết nối, chia sẻ giữa các cơ quan, doanh nghiệp sẽ không còn phải nộp lặp lại giấy tờ, qua đó rút ngắn quy trình và hạn chế tiêu cực.

Trong bối cảnh khó có thêm các gói hỗ trợ tài chính lớn, cải cách thủ tục hành chính, nếu làm quyết liệt, sẽ trở thành “gói hỗ trợ vô hình” nhưng có giá trị lâu dài, góp phần mở rộng dư địa tăng trưởng cho nền kinh tế.

Đừng “cắt cho đẹp”

Trao đổi với PV Tiền Phong về giải pháp để việc cắt giảm thủ tục hành chính, “giấy phép con” thực sự là một cuộc cải cách, phục vụ sự phát triển, chứ không chỉ để “làm đẹp” báo cáo, luật sư Trần Hữu Huỳnh - nguyên Chủ tịch Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam - cho rằng, cần nhìn pháp luật như một “thực thể sống”, có vòng đời rõ ràng.

Luật sư Trần Hữu Huỳnh - nguyên Chủ tịch Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam.

Theo ông Huỳnh, một đạo luật không chỉ dừng ở việc ban hành mà phải đi qua đầy đủ các khâu: Từ nghiên cứu chính sách, đánh giá tác động, xây dựng dự thảo, lấy ý kiến, phản biện, thẩm định, thẩm tra, đến tổ chức thực thi, theo dõi, phát hiện vướng mắc, rồi lại tổng hợp, điều chỉnh và hoàn thiện. Quá trình này phải diễn ra liên tục, lặp đi lặp lại như một vòng đời, chứ không phải cứ mỗi khi có vấn đề thì mới sửa. "Nếu không coi pháp luật là một thực thể sống thì việc sửa đổi sẽ luôn mang tính đối phó, theo nhiệm kỳ và không tạo ra thay đổi bền vững” - ông Huỳnh nói và lý giải thêm, về lý thuyết Nhà nước giữ vai trò chính, nhưng trên thực tế Nhà nước không đủ nguồn lực để làm tất cả, nhất là trong bối cảnh cải cách bộ máy, phân cấp, phân quyền.

Theo vị luật sư, cần phát huy vai trò của xã hội, đặc biệt là cộng đồng doanh nghiệp. Họ là những người trực tiếp sống trong môi trường pháp lý, hiểu rõ nhất các vướng mắc. Do đó, các hiệp hội và doanh nghiệp phải bám sát vòng đời của pháp luật, theo dõi hàng ngày, không chỉ phát hiện vướng mắc mà thấy được điểm mới để khai thác, nhân rộng. Khi có vấn đề phát sinh, hiệp hội phải tổng hợp, phân tích, kết nối với chuyên gia, luật sư, cơ quan quản lý… để đề xuất sửa đổi cụ thể.

Bày tỏ nhiều kỳ vọng về những chuyển động, tinh thần quyết liệt của Chính phủ nhiệm kỳ này trong việc cắt giảm thủ tục hành chính, giấy phép con, song ông Huỳnh nêu quan điểm cải cách không phải là việc Nhà nước “ban phát” thuận lợi cho doanh nghiệp, mà là thực hiện đúng nghĩa vụ của mình. “Nếu không thay đổi cách tiếp cận này, thì dù có nói nhiều, có thực hiện bao nhiêu đợt cắt giảm nữa thì hiệu quả cũng sẽ không đạt như kỳ vọng”, ông Huỳnh nói.

Nêu thực tế, khi có một sự cố xảy ra, cơ quan quản lý thường phản ứng bằng cách siết chặt quy định, sửa luật theo hướng hạn chế, thay vì phân tích kỹ nguyên nhân gốc rễ, nguyên Chủ tịch Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam cho rằng đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng “thắt rồi lại mở”, gây bất ổn cho môi trường kinh doanh. Theo ông Huỳnh, cần trở lại nguyên tắc cốt lõi là tôn trọng quyền tự do kinh doanh, hạn chế can thiệp hành chính không cần thiết, để thị trường vận hành đúng vai trò.

Hồ sơ bị 'đóng băng' gần 10 năm, tỉnh lạnh lùng nói 'không có vướng mắc'

Công ty Cổ phần Tập đoàn Công nghiệp Quang Trung phản ánh, các sở, ngành tỉnh Ninh Bình chậm trễ trong xác định giá đất khiến doanh nghiệp không thể...

Bấm xem >>