Mỹ muốn gì từ đàm phán với Iran và Tehran sẵn sàng nhượng bộ đến đâu?

Cuộc đàm phán sắp tới giữa Mỹ và Iran được cho là sẽ xoay quanh chương trình hạt nhân, kho tên lửa và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm của Tehran trong khu vực.

Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần khẳng định ưu tiên đạt được một thỏa thuận với Iran hơn là phát động chiến tranh. Tuy nhiên, hiện vẫn chưa rõ Washington sẵn sàng chấp nhận một thỏa thuận ở mức độ nào và Tehran sẵn sàng nhượng bộ đến đâu.

Các nguồn tin ngoại giao cho biết, Mỹ và Iran đã nhất trí nối lại đàm phán và dự kiến tổ chức cuộc gặp vào ngày 6/2 tới. Theo logic thông thường, yêu cầu của Washington càng cứng rắn thì khả năng Tehran chấp nhận nhượng bộ càng thấp, qua đó làm gia tăng nguy cơ đối đầu quân sự. Ngược lại, nếu Mỹ thể hiện sự linh hoạt hơn, Iran có nhiều khả năng hợp tác và nguy cơ chiến tranh sẽ giảm xuống. Vấn đề đặt ra là Mỹ thực sự đang đòi hỏi điều gì ở Iran?

Đại tá Daniel Keeler, chỉ huy tàu sân bay USS Abraham Lincoln, chuẩn bị điều khiển trực thăng MH-60R Sea Hawk trên Ấn Độ Dương ngày 23/1/2026. Ảnh: Hải quân Mỹ/AP

Chương trình hạt nhân của Iran

Tháng 5/2025, Tổng thống Trump tuyên bố sẽ không chấp nhận bất cứ điều gì ngoài việc “dỡ bỏ hoàn toàn” chương trình hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, trong phát biểu gần đây, ông chỉ nhấn mạnh mục tiêu “không có vũ khí hạt nhân”. Hai cách tiếp cận này trên thực tế có sự khác biệt rất lớn.

Kể từ thời Tổng thống George W. Bush, mọi đời tổng thống Mỹ đều cảnh báo Iran không được sở hữu vũ khí hạt nhân. Nếu đó là mục tiêu chính của Washington, Tehran nhiều khả năng sẵn sàng thương lượng, trì hoãn hoặc che giấu để tránh đối đầu trực tiếp với sức mạnh quân sự vượt trội của Mỹ. Iran có thể chấp nhận từ bỏ lượng urani làm giàu mức độ cao, nhưng vẫn giữ nguyên hạ tầng chương trình hạt nhân, qua đó “câu giờ” cho đến khi Tổng thống Trump mãn nhiệm để nối lại hoạt động làm giàu.

Ngược lại, nếu Washington kiên quyết yêu cầu Iran chấm dứt hoàn toàn chương trình hạt nhân, khả năng Tehran chấp nhận là rất thấp. Điều này không chỉ là vì Iran đã đầu tư nhiều năm, nguồn lực và chi phí lớn cho chương trình này, mà còn bởi yếu tố chính trị - tư tưởng.

Đối với giới lãnh đạo Iran, việc từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân sẽ bị coi là sự đầu hàng trước Mỹ. Trong một kịch bản như vậy, Tehran có thể chấp nhận đánh cược vào đối đầu quân sự, với hy vọng Tổng thống Trump - người vốn không muốn Mỹ vướng vào các cuộc chiến kéo dài - sẽ không đi đến cùng trong việc thay đổi chế độ ở Iran, thay vì ký một thỏa thuận mang tính khuất phục trước đối thủ.

Kho tên lửa và các lực lượng ủy nhiệm

Chương trình hạt nhân không phải là vấn đề duy nhất trên bàn đàm phán. Kho tên lửa của Iran và mạng lưới lực lượng thân Tehran trong khu vực nhiều khả năng cũng sẽ được đưa ra thảo luận.

Đối với kho tên lửa - mối quan ngại lớn của Israel và các quốc gia Arab vùng Vịnh - khả năng nhượng bộ của Iran còn hạn chế hơn so với vấn đề hạt nhân. Rất khó, thậm chí gần như là không thể, để Tehran từ bỏ “lá chắn” quân sự quan trọng nhất đang ngăn cản các đối thủ tìm cách thay đổi chế độ.

Không gian thương lượng đối với chương trình hạt nhân được đánh giá là rộng hơn so với tên lửa - lĩnh vực mà Lãnh đạo tối cao Ali Khamenei và giới tướng lĩnh Iran khó có thể chấp nhận bất kỳ nhượng bộ nào. Tương tự như lập luận về chương trình hạt nhân, Iran có thể lựa chọn sử dụng tên lửa trong một cuộc chiến sống còn thay vì từ bỏ chúng và khiến đất nước dễ tổn thương hơn trước các cuộc tấn công trong tương lai.

Ngược lại, không gian thương lượng lớn nhất, có lẽ, nằm ở các lực lượng ủy nhiệm của Iran trong khu vực. Những lực lượng như Hezbollah ở Lebanon, Houthi ở Yemen, các nhóm vũ trang tại Iraq, cũng như Hamas và Phong trào Thánh chiến Hồi giáo Palestine, là công cụ quan trọng giúp Tehran mở rộng ảnh hưởng.

Tuy nhiên, khác với tên lửa và chương trình hạt nhân, đây không phải là những vấn đề mang tính sống còn đối với Iran. Theo ông Bilal Y. Saab thuộc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Chatham House, nếu việc từ bỏ - hoặc tạm thời từ bỏ - một phần hoặc toàn bộ các đồng minh khu vực có thể giúp tránh được chiến tranh với Mỹ, Tehran nhiều khả năng sẽ cân nhắc. Iran cũng hiểu rằng việc Mỹ giám sát và thực thi một thỏa thuận như vậy trong thời gian dài là vô cùng khó khăn, trong khi Tehran có nhiều kinh nghiệm trong việc bí mật cung cấp vũ khí và tài chính cho các lực lượng ủy nhiệm.

Iran sẵn sàng nhượng bộ đến đâu?

Mỹ đã triển khai lượng quân sự quy mô lớn tới khu vực, dường như nhằm gây sức ép buộc Iran phải chấp nhận một thỏa thuận với những nhượng bộ đáng kể. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nhận định Iran đang ở thời điểm yếu nhất kể từ khi thành lập năm 1979 và đây là cơ hội để Washington đưa ra những yêu cầu cứng rắn.

Tuy nhiên, nếu Iran không nhượng bộ, kịch bản tồi tệ nhất đối với Mỹ sẽ là tiến hành một cuộc tấn công mang tính biểu tượng hoặc hạn chế - hoặc thậm chí không tấn công - rồi chấp nhận một thỏa thuận mơ hồ, bất lợi và tuyên bố đó là thắng lợi ngoại giao. Điều này có nguy cơ làm suy giảm nghiêm trọng uy tín của Mỹ.

Ở thời điểm hiện tại, xét đến các yêu cầu đã được đưa ra, những lời đe dọa và quy mô lực lượng quân sự mà Washington đã triển khai, kết quả duy nhất có thể chấp nhận được đối với Mỹ là một thỏa thuận có lợi - đạt được thông qua con đường hòa bình hoặc bằng biện pháp quân sự  bảo đảm một cách có thể kiểm chứng và lâu dài rằng Iran không thể tiến tới sở hữu vũ khí hạt nhân, kho tên lửa bị hạn chế và các mối liên kết với lực lượng ủy nhiệm bị cắt đứt. Tuy nhiên, đây lại là kịch bản rất khó chấp nhận đối với Tehran.

Yêu cầu bất ngờ của Tehran

Ban đầu, Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ) được xem là địa điểm tổ chức đàm phán với sự tham gia của Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi cùng đại diện Saudi Arabia và Ai Cập. Tuy nhiên, trong diễn biến mới nhất, Iran bất ngờ đề nghị thay đổi địa điểm tổ chức, yêu cầu các cuộc gặp trong tuần này diễn ra tại Oman, đồng thời thu hẹp phạm vi nghị sự chỉ còn đàm phán song phương về vấn đề hạt nhân.

Reuters dẫn một nguồn thạo tin cho biết, Iran muốn thay đổi thể thức và phạm vi cuộc gặp. “Họ chỉ muốn thảo luận về vấn đề hạt nhân với Mỹ, trong khi Mỹ muốn đưa thêm các chủ đề khác như tên lửa đạn đạo và các hoạt động của lực lượng ủy nhiệm của Iran trong khu vực vào cuộc đàm phán”, nguồn tin nói.

Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt cho biết các cuộc đàm phán với Iran vẫn dự kiến diễn ra vào cuối tuần này nhưng không nêu cụ thể địa điểm tổ chức.

Các nguồn tin Iran tuần trước nói rằng Tổng thống Trump đã đưa ra 3 điều kiện để nối lại đàm phán: Iran không làm giàu urani trong nước, hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo và chấm dứt hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực. Tuy nhiên, giới lãnh đạo Tehran từ lâu coi cả 3 yêu cầu này là vi phạm chủ quyền không thể chấp nhận được.