“Cuộc đua khốc liệt” vào lớp 10: Lỗi tại… điểm nghẽn quy hoạch (Bài 2)

Một trong những giải pháp căn cơ để giảm áp lực cho kỳ thi vào lớp 10 chính là quy hoạch trường lớp. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, khoảng cách từ “bản vẽ” đến thực tế lại là một câu chuyện khác.

“Cuộc đua khốc liệt” vào lớp 10: Vì sao căng thẳng hơn cả thi đại học? (Bài 1)

“Cuộc đua khốc liệt” vào lớp 10: Nỗ lực "chạy đua" trường lớp trong bối cảnh gia tăng sĩ số học sinh

Năm học 2026-2027, mạng lưới giáo dục THPT tại Hà Nội tiếp tục được mở rộng với nhiều chuyển biến đáng chú ý. Thành phố dự kiến có thêm 5 trường THPT hoàn toàn mới đi vào hoạt động, gồm 3 trường công lập và 2 trường ngoài công lập.

Ba trường THPT công lập mới là: THPT Hoàng Quán Chi (phường Yên Hòa), THPT Vĩnh Hưng (phường Vĩnh Hưng) và THPT Việt Hùng (xã Đông Anh). Bên cạnh đó, hai trường ngoài công lập là THPT Trần Hưng Đạo (phường Vĩnh Tuy) và THPT Edison (xã An Khánh) cũng sẽ bắt đầu tuyển sinh.

Không chỉ dừng ở việc mở mới, nhiều trường cũ cũng được đầu tư xây dựng lại hoặc nâng cấp toàn diện, góp phần thay đổi diện mạo giáo dục Thủ đô. Có thể kể đến Trường THPT Xuân Khanh và THPT Lê Lợi - Hà Đông được xây dựng mới; THPT Việt Đức được sửa chữa, xây thêm đơn nguyên; hay THPT Hoàng Cầu vừa xây mới, vừa chuyển đổi mô hình từ công lập tự chủ sang công lập.

Trường THPT Đỗ Mười đi vào hoạt động từ năm học 2025-2026. Ảnh: Tào Nga

Ngoài ra, hai trường THPT Phúc Thịnh và THPT Đỗ Mười cũng dự kiến tăng chỉ tiêu tuyển sinh, gấp rưỡi so với năm học trước.

Phó Giám đốc Sở GDĐT Hà Nội Nguyễn Quang Tuấn thông tin, trong giai đoạn 2018-2025, thành phố đã đầu tư hơn 62.000 tỷ đồng cho giáo dục, với hơn 1.300 dự án xây dựng, nâng cấp trường lớp đạt chuẩn quốc gia.

Không chỉ đầu tư hạ tầng, ngành giáo dục còn chú trọng nâng cao chất lượng dạy học thông qua việc chia sẻ kinh nghiệm giữa các trường, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên và tăng cường truyền thông để phụ huynh hiểu đúng về chất lượng giáo dục tại địa phương.

Hiện Hà Nội có 127 trường THPT công lập, gồm 122 trường không chuyên, 4 trường chuyên và 1 trường chất lượng cao. Theo dự thảo quy hoạch Thủ đô, từ năm 2031 đến 2045, thành phố cần thêm 91 trường THPT để đáp ứng nhu cầu học tập.

Tại TP.HCM, sau khi sáp nhập 3 đơn vị hành chính gồm tỉnh Bình Dương, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu và TP.HCM trước đây, quy mô ngành giáo dục của thành phố đã vươn lên con số 3.568 trường học các cấp với hơn 2,59 triệu học sinh. Dù vậy, tỷ lệ phòng học hiện nay chỉ mới đạt mức 277 phòng/10.000 dân trong độ tuổi đi học, chưa đạt được chỉ tiêu 300 phòng/10.000 dân số độ tuổi đi học đã đề ra.

Theo Báo cáo số 25/BC-BVHXH của Ban Văn hóa - Xã hội (HĐND TP.HCM), để đảm bảo 100% trẻ trong độ tuổi đến trường đều được đi học và đạt chỉ tiêu 300 phòng học/10.000 dân, TP. HCM cần có tổng cộng 82.090 phòng học vào năm 2030.

Cụ thể, thành phố cần đầu tư tăng thêm 61 trường mầm non, 102 trường tiểu học, 91 trường THCS và 87 trường THPT. Tương ứng với đó là nhu cầu xây dựng 18.962 phòng học mới trong giai đoạn 2026 - 2030.

Để giải quyết bài toán này, dự kiến ngân sách nhà nước sẽ phải gánh một khoản chi vô cùng lớn. Đối với các công trình chuyển tiếp từ giai đoạn 2021 - 2025 sang, thành phố cần 37.690,144 tỷ đồng cho 631 dự án (tương đương khoảng 2.000 phòng học xây mới). Đối với 1.125 dự án bổ sung mới (10.814 phòng học), số vốn dự kiến lên tới 100.746 tỷ đồng.

Không dừng lại ở việc xây mới, nhu cầu kinh phí để sửa chữa cơ sở vật chất hiện hữu cũng lên đến 134.937 tỷ đồng. Đồng thời, thành phố cần thêm 139.390 tỷ đồng để mua sắm trang thiết bị phục vụ công tác dạy và học.

Dù dự kiến đổ vào hàng trăm nghìn tỷ đồng, nguồn vốn đầu tư công với 12.814 phòng học xây mới cũng chỉ mới ước đạt khoảng 67% so với tổng nhu cầu 18.962 phòng học trong giai đoạn 2026 - 2030. Hơn 6.000 phòng học còn thiếu, thành phố đặt mục tiêu phấn đấu thực hiện thông qua hình thức xã hội hóa.

Quy hoạch có nhưng không “đi đến đích”

Theo Luật Xây dựng, trong các đồ án quy hoạch đô thị, đất dành cho trường học luôn được xác định. Tuy nhiên, khoảng cách từ “bản vẽ” đến thực tế lại là một câu chuyện khác.

Thực tế cho thấy, nhiều khu đô thị sau khi được phê duyệt đã trải qua hàng loạt lần điều chỉnh cục bộ. Trong quá trình đó, quỹ đất dành cho hạ tầng xã hội, trong đó có giáo dục, dễ bị co hẹp hoặc thay đổi mục đích sử dụng. Ngay cả khi quỹ đất vẫn được giữ lại, việc triển khai xây dựng trường học cũng thường bị chậm hơn đáng kể so với tiến độ nhà ở.

Điều này tạo ra một vòng lặp quen thuộc: Nhà ở hoàn thành trước, dân cư vào ở nhanh, còn trường học thì “treo” nhiều năm. Khi nhu cầu học tập tăng đột biến, chính quyền buộc phải “chữa cháy” bằng cách tăng sĩ số hoặc cho học trái tuyến.

Trao đổi với PV Dân Việt, KTS. Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam nhận định: “Quy hoạch không sai về mặt kỹ thuật nhưng vấn đề nằm ở kỷ luật thực thi. Khi cho phép điều chỉnh dễ dàng hoặc không gắn trách nhiệm cụ thể, quy hoạch sẽ mất ý nghĩa định hướng ban đầu”.

Một thực tế khó phủ nhận là trong bài toán đầu tư, phát triển nhà ở luôn hấp dẫn hơn nhiều so với xây dựng trường học.

Từ góc độ doanh nghiệp, nhà ở mang lại dòng tiền nhanh, rõ ràng và có thể xoay vòng vốn. Ngược lại, trường học - đặc biệt là trường phổ thông là lĩnh vực có thời gian thu hồi vốn dài, chịu nhiều ràng buộc về học phí và chính sách.

Chính vì vậy, dù trong quy hoạch có yêu cầu bố trí đất cho giáo dục nhưng động lực để chủ đầu tư tự triển khai hạ tầng này là rất thấp nếu không có cơ chế ràng buộc đủ mạnh.

Cũng chia sẻ với PV Dân Việt, TS. Nguyễn Văn Đính, Phó Chủ tịch Hiệp hội bất động sản Việt Nam phân tích: Hiện nay, nghĩa vụ phát triển hạ tầng xã hội của chủ đầu tư chưa được kiểm soát chặt về tiến độ. Điều này dẫn đến tình trạng phần "có lợi nhuận" thì làm trước, còn trường học thì bị kéo dài hoặc phụ thuộc vào Nhà nước.

Ngay cả khi quỹ đất dành cho trường học được giữ nguyên, việc triển khai cũng không hề đơn giản. Đối với trường công lập, quá trình đầu tư phụ thuộc vào ngân sách và phải trải qua nhiều bước thủ tục: Từ lập chủ trương, phê duyệt dự án đến giải ngân. Chu kỳ này thường kéo dài nhiều năm, không theo kịp tốc độ gia tăng dân số tại các khu đô thị mới.

Trong khi đó, kỳ vọng xã hội hóa giáo dục để chia sẻ gánh nặng lại chưa đạt hiệu quả như mong muốn.

KTS Trần Ngọc Chính phân tích, ở phân khúc phổ thông, học phí bị kiểm soát ở mức nhất định, khiến biên lợi nhuận không hấp dẫn. Nhà đầu tư tư nhân vì thế ít mặn mà, đặc biệt ở các khu vực có thu nhập trung bình.

Điểm nghẽn ở đây mang tính hai chiều. Nhà nước khó tăng tốc đầu tư, còn khu vực tư nhân lại thiếu động lực tham gia. Kết quả là quỹ đất dù có cũng không nhanh chóng chuyển hóa thành trường học.

Các chuyên gia cho rằng, nếu chỉ tiếp tục bổ sung trường học theo kiểu “chạy theo nhu cầu”, tình trạng quá tải sẽ khó được giải quyết triệt để.

Cần ràng buộc tiến độ xây dựng trường học với tiến độ dự án nhà ở, hạn chế tối đa việc điều chỉnh quỹ đất giáo dục và thiết lập cơ chế tài chính buộc chủ đầu tư đóng góp tương xứng.

Đón đọc bài tiếp theo: “Cuộc đua khốc liệt” vào lớp 10: Làm sao hết cảnh cuống cuồng lo thiếu chỗ? (Bài 3)

“Cuộc đua khốc liệt” vào lớp 10: Vì sao căng thẳng hơn cả thi đại học? (Bài 1)

Chỉ ra nghịch lý thiếu trường, thiếu giáo viên trong khi nhu cầu học tập ngày càng lớn, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh thi cử không phải...

Bấm xem >>