Chuyên gia lý giải nguyên nhân rất khó dự báo được mưa đá hay dông lốc

Dông, lốc và mưa đá vẫn là nhóm hiện tượng rất khó cảnh báo hay dự báo nguy cơ chính xác tuyệt đối về điểm xảy ra, thời điểm cực đại và cường độ tác động tại từng vị trí cụ thể, bởi chúng có quy mô nhỏ, thời gian sống ngắn và biến đổi rất nhanh.

Các điều kiện hình thành mưa đá và dông lốc

Trong đêm 29 rạng sáng 30/3/2026, khu vực Đông Bắc và đồng bằng Bắc Bộ đã xuất hiện mưa dông trên diện rộng, cục bộ có nơi mưa to, kèm theo nguy cơ lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh; riêng khu vực Hà Nội cũng đã được cơ quan khí tượng phát tin cảnh báo dông, lốc, sét và mưa đá trong rạng sáng cùng ngày. 

TS Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc Điều hành Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng Khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển cho biết đây là một dạng hình thế thời tiết khá điển hình trong thời kỳ giao mùa ở miền Bắc, khi trên cùng một khu vực đồng thời tồn tại nhiều yếu tố thuận lợi cho đối lưu phát triển mạnh gây ra mưa rào và dông.

Mưa đá và dông lốc xuất hiện ở hàng loạt các tỉnh miền Bắc.

Về cơ chế hình thành, đợt thời tiết này chủ yếu gắn với sự tương tác giữa hai khối không khí có đặc trưng khác nhau: một là không khí lạnh yếu cuối mùa ảnh hưởng đến Bắc Bộ mấy ngày trước và sự mở rộng của vùng áp thấp nóng phía Tây làm nhiệt tăng nhanh. Sự tương tác giữa khối không khí tương đối mát, khô với khối không khí nóng, ẩm làm gia tăng hội tụ và xáo trộn trong khí quyển, từ đó tạo điều kiện cho mây đối lưu phát triển mạnh và gây ra dông, lốc, sét và mưa đá.

TS Trương Bá Kiên cho biết, để hình thành một đợt dông và dông mạnh kèm gió giật và mưa đá, thông thường phải có sự kết hợp đồng thời của nhiều yếu tố khí tượng, chứ không chỉ do một tác nhân đơn lẻ. Trước hết là nền nhiệt thấp tầng tăng khá nhanh, làm không khí sát mặt đất trở nên nóng hơn và dễ bốc lên. Đi cùng với đó là độ ẩm trong cột khí quyển lớn, khiến hơi nước dễ ngưng kết khi được nâng lên, tạo điều kiện thuận lợi cho mây dông phát triển. 

"Ngoài ra, sự hiện diện của hội tụ gió và các nhiễu động quy mô nhỏ đến trung bình đóng vai trò như "ngòi nổ", kích hoạt quá trình đối lưu trên một môi trường vốn đã bất ổn định mạnh. Điểm quan trọng hơn là khi môi trường khí quyển đã ở trạng thái bất ổn định mạnh, nếu đồng thời tồn tại đứt gió theo phương thẳng đứng ở mức phù hợp và các yếu tố như năng lượng đối lưu, độ ẩm cùng tăng cao, thì các dòng thăng duy trì mạnh hơn, khiến dông có thể trở nên rất mạnh và nguy hiểm", TS Trương Bá Kiên cho hay.

Đối với mưa đá, các hạt nước trong mây được các dòng thăng "nâng" lên cao, nơi có nhiệt độ rất lạnh, đóng băng rồi lớn dần trước khi rơi xuống mặt đất. Còn gió giật mạnh và lốc thường gắn với các dòng giáng mạnh, chênh lệch nhiệt ẩm lớn giữa các lớp khí quyển và sự tổ chức rất mạnh của hệ mây dông.

Các hiện tượng thời tiết cực đoan thường xuất hiện vào giai đoạn giao mùa, đặc biệt từ xuân sang hè hay thu sang đông ở Bắc Bộ, Trung Bộ hay giao mùa ở các vùng khác. Giai đoạn chuyển mùa là thời kỳ khí quyển thường ở trạng thái kém ổn định hơn so với những thời đoạn ổn định của mùa đông hoặc mùa hè chính vụ. 

Từ xuân sang hè là lúc các đợt không khí lạnh cuối mùa chưa chấm dứt hoàn toàn, trong khi bức xạ mặt trời tăng lên rõ rệt, nền nhiệt bề mặt đất nóng lên nhanh và vùng áp thấp nóng phía Tây bắt đầu hoạt động mạnh hơn (Bắc Bộ). Chính sự đan xen giữa các đặc trưng khí hậu "mùa cũ" và "mùa mới" này làm tăng tương tác của hai khối khí có bản chất khác nhau (khô, lạnh với nóng ẩm) và tạo ra môi trường thuận lợi cho hội tụ, nhiễu động và đối lưu phát triển gât ra mưa dông.

Về mặt động lực, giao mùa là giai đoạn hoàn lưu khí quyển biến động mạnh, các hệ thống thời tiết quy mô vừa và nhỏ hoạt động linh hoạt hơn, trong khi điều kiện nhiệt động lực lại rất dễ giúp tích lũy năng lượng cho đối lưu. Bởi vậy, chỉ cần có thêm một "tác nhân" kích hoạt như rãnh thấp, hội tụ gió thấp tầng hoặc sự phát triển cục bộ của mây đối lưu là dông có thể bùng phát nhanh, đạt cường độ mạnh trong thời gian ngắn. 

Vì sao khó dự báo dông lốc, mưa đá?

TS Trương Bá Kiên cho biết, theo định nghĩa chặt chẽ thì không dự báo được dông lốc và mưa đá mà chỉ dự báo nguy cơ xảy ra dông (giao mùa, dông trước bão, trong bão…) và cảnh báo dông lốc, mưa đá. Hiên nay công tác dự báo đã được cải thiện đáng kể nhờ sự kết hợp của ảnh mây vệ tinh, radar thời tiết, định vị sét, mô hình số và số liệu quan trắc thực tế. Với đợt thời tiết vừa qua, cơ quan khí tượng đã phát tin cảnh báo mưa dông, lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh cho khu vực Đông Bắc, đồng bằng Bắc Bộ và riêng nội thành Hà Nội trong rạng sáng 30/3/2026. Điều đó cho thấy các hiện tượng này có thể được nhận diện khá tốt về mặt nguy cơ trong hạn ngắn và cực ngắn, nhất là khi vùng mây đối lưu đã bắt đầu hình thành và phát triển.

"Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng dông, lốc và mưa đá vẫn là nhóm hiện tượng rất khó cảnh báo hay dự báo nguy cơ chính xác tuyệt đối về điểm xảy ra, thời điểm cực đại và cường độ tác động tại từng vị trí cụ thể, bởi chúng có quy mô nhỏ, thời gian sống ngắn và biến đổi rất nhanh. Sự thật là ngay cả ở các quốc gia có hệ thống dự báo tiên tiến, cảnh báo dông mạnh thường chỉ hiệu quả nhất trong hạn khoảng 1–3 giờ và chủ yếu theo hướng cảnh báo nguy cơ.

Vì vậy, người dân không nên chỉ theo dõi bản tin dự báo ngày, mà cần đặc biệt chú ý các bản tin cảnh báo ngắn hạn, cực ngắn; khi có cảnh báo dông mạnh cần chủ động phòng tránh như chằng chống mái mái nhà, vật thể dễ bay/ cuốn theo gió gây nguy hiểm như mái tôn, biển quảng cáo, tránh trú dưới cây lớn, hạn chế di chuyển ngoài trời và cập nhật liên tục thông tin chính thức từ cơ quan khí tượng", TS Trương Bá Kiên thông tin.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nhiệt độ nóng lên dẫn đến khí quyển chứa được nhiều hơi nước hơn, đồng thời làm gia tăng khả năng xuất hiện các điều kiện thuận lợi cho mưa lớn cực đoan và đối lưu mạnh trong một số tình huống. Điều này có nghĩa là nguy cơ xuất hiện các hiện tượng thời tiết nguy hiểm như dông mạnh, sét, gió giật lớn và mưa lớn cục bộ có thể trở nên phức tạp hơn, thất thường hơn và khó lường hơn. Với miền Bắc, đặc biệt trong giai đoạn giao mùa, nếu nền nhiệt tiếp tục tăng nhanh trên nền ẩm lớn và hoàn lưu biến động mạnh, thì các đợt dông nguy hiểm vẫn sẽ là loại hình cần được theo dõi rất sát.

"Tuy vậy, đối với riêng mưa đá và dông lốc quy mô nhỏ, việc khẳng định xu thế tăng rõ rệt về tần suất ở từng địa phương vẫn cần dựa trên chuỗi số liệu quan trắc dài hạn và các nghiên cứu chuyên sâu, chứ không thể chỉ suy luận từ một vài đợt thời tiết gần đây", chuyên gia khẳng định.

Nói cách khác, biến đổi khí hậu nhiều khả năng làm gia tăng tính cực đoan và mức độ rủi ro của môi trường đối lưu trong một số thời điểm, nhưng để lượng hóa chính xác xu thế của mưa đá hay lốc tại miền Bắc thì vẫn cần thêm bằng chứng định lượng. Dù vậy, điều chắc chắn là yêu cầu nâng cao năng lực dự báo sớm, cảnh báo sớm và truyền tin rủi ro đến người dân sẽ ngày càng quan trọng hơn trong bối cảnh thời tiết và khí hậu biến động mạnh hơn.

Mưa đá, dông lốc liên tiếp ở các tỉnh miền Bắc có bất thường?

Vùng hội tụ gió di chuyển từ Thượng Lào sang khu vực Bắc Bộ, khi di chuyển sang tới Bắc Bộ gặp điều kiện nhiệt độ miền Bắc đang cao khiến cho mây đối...

Bấm xem >>