Vì sao Iran là “mắt xích” chiến lược không thể bỏ qua ở Trung Đông?

Iran được xem là một trong những điểm nút địa - chính trị quan trọng nhất tại Trung Đông khi hội tụ đồng thời lợi thế về địa lý, năng lượng và quân sự. Quốc gia này nắm giữ một vị trí có khả năng tác động trực tiếp đến an ninh khu vực cũng như thị trường năng lượng toàn cầu.

Iran giữ vị thế “mắt xích” chiến lược ở Trung Đông nhờ sự kết hợp giữa vị trí địa – chính trị, nguồn năng lượng và ảnh hưởng an ninh khu vực.

Trước đó, ngày 28/2, Mỹ và Israel đã liên hợp tiến hành cuộc không kích quân sự quy mô lớn tấn công nhằm vào Iran, đánh dấu bước leo thang nghiêm trọng trong căng thẳng khu vực Trung Đông. Chiến dịch được triển khai với nhiều đợt không kích và phóng tên lửa chính xác cao nhắm vào các mục tiêu quân sự và an ninh trọng yếu.

Tình hình này đã trực tiếp gây sức ép lên hệ thống kinh tế và năng lượng toàn cầu, dẫn đến những biến động mang tính hệ thống trên các sàn giao dịch quốc tế.

Vậy, vì sao Iran lại Vì sao Iran là “mắt xích” chiến lược không thể bỏ qua ở Trung Đông?

Iran kiểm soát cửa ngõ năng lượng toàn cầu – eo biển Hormuz

Trước hết là yếu tố địa kinh tế. Iran kiểm soát phần bờ bắc của eo biển Hormuz – tuyến hàng hải nối Vịnh Persian với Vịnh Oman và Ấn Độ Dương. Đây là lối ra biển duy nhất của các quốc gia xuất khẩu dầu lớn như Saudi Arabia, Iraq, Kuwait, Qatar và UAE.

Iran kiểm soát cửa ngõ năng lượng toàn cầu – eo biển Hormuz. Ảnh AI

Theo số liệu của hãng phân tích năng lượng Kpler, trong năm 2025, lưu lượng dầu thô vận chuyển qua eo biển Hormuz đạt trên 14 triệu thùng mỗi ngày, chiếm xấp xỉ 1/3 tổng khối lượng dầu thô xuất khẩu bằng đường biển trên toàn cầu. Đáng chú ý, khoảng 75% lượng dầu này được chuyển tới các thị trường châu Á, gồm Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc. Riêng Trung Quốc – nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đang phụ thuộc đáng kể vào tuyến hàng hải chiến lược này khi khoảng một nửa nhu cầu nhập khẩu dầu thô của nước này đi qua eo biển Hormuz.

Con số này cho thấy bất kỳ biến động nào tại Hormuz đều có thể lập tức phản ánh lên giá năng lượng và chuỗi cung ứng quốc tế. Trong cấu trúc thương mại năng lượng toàn cầu, Hormuz được xem là một trong những “điểm nghẽn” chiến lược nhất, và Iran là quốc gia có khả năng gây ảnh hưởng trực tiếp đến điểm nghẽn đó.

Iran chiếm vị trí địa - quân sự và cân bằng quyền lực khu vực

Về địa - quân sự, lãnh thổ Iran trải dài từ Vịnh Persian đến giáp Trung Á và vịnh Oman, tạo chiều sâu chiến lược đáng kể. Vị trí này cho phép Tehran triển khai năng lực tên lửa tầm xa, hệ thống phòng thủ ven biển và lực lượng hải quân tại các khu vực then chốt.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đóng vai trò trung tâm trong chiến lược răn đe, với khả năng kiểm soát vùng biển hẹp, tác chiến phi đối xứng và gây sức ép trong các kịch bản xung đột cục bộ. Từ góc độ cân bằng quyền lực, Iran trở thành một biến số quan trọng trong mọi tính toán an ninh tại Trung Đông.

Bên cạnh đó, Tehran còn mở rộng ảnh hưởng thông qua mạng lưới các lực lượng và đồng minh tại Iraq, Syria, Lebanon và Yemen. Mô hình “ủy nhiệm chiến lược” này giúp Iran gia tăng chiều sâu ảnh hưởng mà không cần triển khai trực tiếp lực lượng quy mô lớn.

Sức mạnh quân sự Iran 2025. Ảnh AI

Theo bảng xếp hạng Global Firepower Index 2025 về chỉ số sức mạnh quân sự, quân Iran đứng ở vị trí 16 với lực lượng quân nhân tại ngũ: 600.000 người, lực lượng bán quân sự: 220.000 người và lực lượng dự bị: 350.000 người với hệ thống khí tài hiện đại với tên lửa, tàu ngầm, thuỷ lôi …hiện đại

Trước đó, ngày 13/7/2025, Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại của Quốc hội Iran đã thông qua đề cương dự luật tăng cường năng lực quân đội và nâng mức chi tiêu quốc phòng. Dự luật do nghị sĩ Tehran Ali Khezrian đề xuất.

Đáng chú ý, từ tháng 10/2024, Iran đã thông báo tăng ngân sách quốc phòng lên tới 200%, nâng tổng chi tiêu quốc phòng dự kiến cho năm 2025 lên 46 tỷ USD - mức cao nhất từ trước đến nay.

Iran chứa mỏ khoáng sản khổng lồ

Ở bình diện toàn cầu, Iran sở hữu một trong những trữ lượng dầu và khí đốt lớn nhất thế giới. Kết hợp với vị trí án ngữ tuyến hàng hải chiến lược, điều này khiến Tehran trở thành một nhân tố không thể bỏ qua trong chính sách Trung Đông của các cường quốc. Hoa Kỳ duy trì các biện pháp trừng phạt kéo dài; Trung Quốc gia tăng hợp tác năng lượng; Nga xem Iran là đối tác chiến lược trong nhiều hồ sơ khu vực. Tất cả cho thấy, vị thế của Iran không chỉ là câu chuyện khu vực mà còn là biến số ảnh hưởng đến cấu trúc cân bằng kinh tế – chính trị toàn cầu.

Tổng thể, các chỉ số về lưu lượng vận tải năng lượng, chiều sâu lãnh thổ, năng lực quân sự và mạng lưới ảnh hưởng khu vực cho thấy Iran là một trong những trung tâm quyền lực quan trọng nhất tại Trung Đông hiện nay.

Iran sở hữu một trong những trữ lượng dầu và khí đốt lớn nhất thế giới. Ảnh AI

Iran hiện đứng thứ ba về sản lượng dầu trong Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC), sau Saudi Arabia và Iraq. Báo cáo cập nhật của OPEC cho thấy, đến tháng 12/2025, sản lượng khai thác của Iran đạt khoảng 3,3 triệu thùng/ngày. Với trữ lượng dầu đã được chứng minh lên tới 208,6 tỷ thùng, quốc gia Trung Đông này nằm trong nhóm những nước sở hữu nguồn tài nguyên hydrocarbon lớn nhất thế giới.

Theo Tổ chức Phát triển và Đổi mới Công nghiệp Mỏ Iran, nước này đứng thứ 15 thế giới về trữ lượng khoáng sản, với quy mô ước tính khoảng 60 tỷ tấn. Iran hiện có hơn 10.000 mỏ đang khai thác, sở hữu trên 68 loại khoáng sản, từ quặng sắt, đồng, kẽm đến các nguyên liệu hiếm phục vụ ngành công nghệ cao.

Iran chứa mỏ khoáng sản khổng lồ. Ảnh AI

Tổng giá trị tài nguyên thiên nhiên và khoáng sản của Iran được ước tính lên tới 27.300 tỷ USD, trong đó riêng khoáng sản chiếm khoảng 1.400 tỷ USD. Tuy nhiên, mức độ khai thác còn khá khiêm tốn: mới khoảng 2% tiềm năng khoáng sản được thăm dò toàn diện, và giá trị tài nguyên đã xác định, khai thác chính thức chỉ vào khoảng 29 tỷ USD – con số nhỏ so với quy mô tiềm năng.

Về từng loại khoáng sản, Iran sở hữu khoảng 3,8 tỷ tấn quặng sắt (tương đương gần 1,9% trữ lượng toàn cầu), 2,6 tỷ tấn đồng (chiếm khoảng 5% thế giới) và khoảng 15 triệu tấn kẽm. Mỏ bauxite lớn nhất nước này ước đạt 10,6 triệu tấn.

Vàng cũng là điểm sáng, với 340 triệu tấn trữ lượng đã được xác nhận tại 24 mỏ. Đáng chú ý, mỏ Shadan ở tỉnh Khorasan được đánh giá còn nhiều dư địa khai thác. Những năm gần đây, Iran tiếp tục phát hiện thêm 125 triệu tấn trữ lượng tiềm năng và 85 triệu tấn tài nguyên mới, trong đó có các nguyên tố đất hiếm như lanthanum và cerium – vật liệu chiến lược cho ngành công nghệ tiên tiến.

Bên cạnh khoáng sản rắn, Iran còn sở hữu khoảng 33.900 tỷ m³ khí đốt tự nhiên và xuất khẩu gần 16 tỷ m³ mỗi năm. Nước này cũng công bố phát hiện mỏ lithium đầu tiên tại tỉnh Hamadan với trữ lượng ước tính 8,5 triệu tấn. Các kim loại chiến lược như cobalt và nickel – nền tảng cho sản xuất pin, bán dẫn và công nghệ cao – cũng đã được xác nhận tại các tỉnh Zanjan và Kerman.

Trong lĩnh vực hạt nhân, Iran sở hữu uranium, trong đó một phần đã được làm giàu trên 60%, tiệm cận ngưỡng kỹ thuật khoảng 90% thường được nhắc đến trong các tiêu chuẩn liên quan đến cấp độ vũ khí.