Trần Quang Đại trở lại, điện ảnh Việt được nhắc nhở về giá trị của thời gian

Nếu chỉ nhắc tên Trần Quang Đại chắc hẳn vài người còn thắc mắc, nhưng nhắc đến tên các tác phẩm ông tham gia thì số đông lại ấn tượng ồ lên. Điện ảnh Việt vẫn có một người kiên trì đi theo con đường riêng để kể những câu chuyện đời thường bằng lối kể mộc mạc, tiết chế nhưng bền bỉ sức nặng, người đó là Trần Quang Đại.

Với Bố Già Trở Lại, sự trở lại của Trần Quang Đại không chỉ mang ý nghĩa của một vai diễn mới, mà còn là sự trở lại của một thế hệ điện ảnh được xây dựng từ vốn sống, kỷ luật và trải nghiệm, chứ không chỉ từ công thức thị trường.

Một gương mặt sáng của điện ảnh miền Nam thập niên 80

Xuất thân là diễn viên, Trần Quang Đại từng là một trong những gương mặt nam nổi bật của điện ảnh miền Nam vào thập niên 1980, thời kỳ mà số lượng diễn viên nam có thể gánh vai chính không nhiều. Ông thuộc cùng thế hệ với những cái tên như Thương Tín, Nguyễn Chánh Tín, đại diện cho lớp diễn viên được đào tạo trong môi trường làm nghề nghiêm cẩn, coi diễn xuất là lao động nghệ thuật thực thụ.

Tuy nhiên, diễn xuất không phải điểm dừng cuối cùng. Chính cảm giác “nhàm cũ” khi lặp lại vai trò diễn viên đã thôi thúc Trần Quang Đại tìm đến công việc đạo diễn, nơi ông có thể vận động tư duy, thử thách bản thân và không ngừng sáng tạo.

Làm đạo diễn vì… vui, nhưng là cái vui của lao động sáng tạo

Năm 1988 đánh dấu bước ngoặt quan trọng khi Trần Quang Đại vừa làm diễn viên, vừa tham gia trợ lý đạo diễn cho đạo diễn Hồng Sến trong bộ phim Chiến trường chia nửa vầng trăng. Nhận thấy tố chất và tinh thần cầu thị của ông, đạo diễn Hồng Sến đã đề xuất Hãng phim Giải Phóng tạo điều kiện để Trần Quang Đại “học nghề” bài bản trong vai trò phó đạo diễn.

Sau đó, ông tiếp tục trau dồi chuyên môn dưới sự hướng dẫn của đạo diễn Hồ Quang Minh, một giai đoạn quan trọng giúp Trần Quang Đại hình thành phong cách làm phim nghiêm túc, tôn trọng hiện thực và đề cao kỷ luật nghề nghiệp.

Theo Trần Quang Đại, làm đạo diễn cực nhọc hơn diễn viên rất nhiều, nhưng chính sự cực nhọc ấy lại mang đến niềm vui khi ông được suy nghĩ, được thử thách và được kể những câu chuyện của mình.

Gần 40 bộ phim và một phong thái điềm tĩnh không chạy theo trào lưu

Tính đến nay, Trần Quang Đại đã đạo diễn gần 40 bộ phim điện ảnh và truyền hình. Trong đó, nhiều tác phẩm để lại dấu ấn rõ nét như Trùng Quang tâm sử, Người đánh trống trường, Xóm suối sâu, Tường vi cánh mỏng…

Điểm chung trong các tác phẩm của ông là sự dày đặc của chi tiết đời sống. Trần Quang Đại chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ dòng phim hiện thực Ý, câu chuyện có thể rất giản dị, nhưng luôn tạo cho khán giả cảm giác rằng mọi thứ đang diễn ra tự nhiên, “rất đời”.

Triết lý làm phim của ông được gói gọn trong một câu: phim là “một câu chuyện đang kể”, chứ không phải kể lại bằng sự sắp đặt chủ quan hay cảm xúc bị cưỡng ép.

Ông Đằng, khi vai diễn được trao quyền bởi thời gian

Trong Bố Già Trở Lại, Trần Quang Đại hóa thân vào ông Đằng, một người cha từng trải, kiệm lời, không cần được gọi tên là anh hùng nhưng lại là cả một niềm ngưỡng mộ. Đây là kiểu nhân vật chỉ thực sự thuyết phục khi được trao cho một diễn viên đã đi đủ xa và sống đủ sâu.

Ở ông Đằng, Trần Quang Đại không phô diễn cảm xúc, cũng không “làm quá” hành động. Mỗi ánh mắt, mỗi khoảng lặng đều mang theo trọng lượng của những lựa chọn đã qua. Hành động trong phim không xuất phát từ bản năng bạo lực, mà là hệ quả cuối cùng của tình phụ tử bị dồn đến giới hạn.

Chính sự tiết chế ấy tạo nên sức nặng. Ông Đằng không cần nhiều lời thoại để khán giả hiểu. Nhân vật tồn tại bằng sự hiện diện điều chỉ có thể đạt được khi diễn viên sở hữu đủ vốn sống và bản lĩnh nghề nghiệp. Hành động không khoan nhượng, cảm xúc đẹp rất đời.

Đó là thứ hành động không cần tốc độ nhanh hay hình thể phô trương, mà đến từ nội lực – thứ chỉ thời gian mới trao cho vai diễn.

Đạo diễn mê rừng và vốn sống làm nên điện ảnh

Ít người biết rằng Trần Quang Đại gắn bó nhiều năm với Đà Lạt, nơi ông lớn lên giữa thiên nhiên và hình thành tình yêu sâu sắc với núi rừng. Những lúc không làm phim, ông thường quẩy ba-lô lên rừng cùng bạn bè nghệ sĩ như nhạc sĩ Từ Huy, nhà văn Nguyễn Quang Sáng… để sống chậm, quan sát và tích lũy vốn sống.

Với ông, thiên nhiên không chỉ để nghỉ ngơi mà là nguồn chất liệu nuôi dưỡng điện ảnh. Chính vốn sống ấy tạo nên những chi tiết đời thường, thuyết phục trong phim của Trần Quang Đại, từ vai trò đạo diễn cho đến diễn viên.

Dù trọng tâm sự nghiệp là đạo diễn, Trần Quang Đại vẫn thỉnh thoảng xuất hiện trong các phim truyền hình. Ông thường chọn những vai “lấm lem”, bụi bặm, không hào nhoáng,  để tiếp tục trải nghiệm những đời sống khác nhau. Với ông, diễn xuất không chỉ là nghề, mà là cách mở rộng cảm nhận về con người và ông diễn là để được sống thêm một đời sống khác.

Sự trở lại mang tính biểu tượng

Trong một thị trường điện ảnh ngày càng vội vã, sự trở lại của Trần Quang Đại trong Bố Già Trở Lại là lời nhắc nhở rằng: có những giá trị được thời gian bồi đắp, càng lâu càng tỏa rạng.

Đó là giá trị của thời gian, của kỷ luật nghề nghiệp, và của những người kể chuyện đời thường bằng tất cả trải nghiệm đã tích lũy. Khi Trần Quang Đại trở lại, điện ảnh Việt không chỉ có thêm một vai diễn đáng nhớ, mà còn được nhắc nhớ về chiều sâu mà nó từng có, và vẫn cần có, để trở thành biểu tượng.