9X bỏ việc văn phòng để làm lồng đèn Trung thu

TP HCM - Trong căn xưởng rộng 10-12 m2, Kim Thủy, 34 tuổi, loay hoay uốn nan, cắt giấy, tô màu cho chiếc lồng đèn cao 3 m kịp triển lãm Trung thu.

Tại đình Sơn Trà, phường Tân Định, những chiếc đèn trong triển lãm "Cóc kiện trời" khiến nhiều em nhỏ dừng lại trước những con vật quen thuộc trong truyện dân gian. Tâm điểm là chiếc lồng đèn hình con cóc cao khoảng 3 m, xung quanh là cọp, gấu, cáo và nhiều loài vật khác. Nhóm của Kim Thủy mất 80 ngày để hoàn thiện toàn bộ bằng phương pháp thủ công.

Triển lãm lồng đèn Trung thu "Cóc kiện trời" do nhóm của Kim Thủy tổ chức. Ảnh: Hoàng Yến

Kim Thủy tốt nghiệp Đại học Kiến trúc TP HCM, từng có nhiều năm làm thiết kế tại các công ty. Thỉnh thoảng, cô nhận thêm dự án tự do, chủ yếu theo phong cách hiện đại của châu Âu và Mỹ.

Lớn lên trong gia đình bốn thế hệ, từ nhỏ Thủy thường nghe bà kể những câu chuyện về lịch sử, phong tục và đời sống của các thế hệ trước. Những ký ức ấy ở lại với cô. Đến khi có con, giữa nhịp sống hiện đại hối hả, Thủy bắt đầu nghĩ nhiều hơn về việc có thể kể lại điều gì cho con về văn hóa Việt.

Vì vậy, trong thời gian Covid-19, khi Thủy và chồng ở nhà nhiều hơn, họ bắt đầu thử làm lồng đèn.

"Trung thu là Tết thiếu nhi, vì vậy tôi mong ngay từ nhỏ con có thêm cơ hội tiếp xúc với văn hóa Việt Nam qua những chiếc lồng đèn", Thủy nói.

Ban đầu, đây chỉ là công việc làm thêm tại nhà để kiếm thêm thu nhập. Những chiếc lồng đèn đầu tiên nhanh chóng khiến con trai Thủy tò mò. Bé hỏi mẹ đó là gì, tại sao lại có hình dáng như vậy. Thủy vừa giải thích cho con, vừa tìm hiểu thêm những câu chuyện và hình ảnh liên quan. Từ những câu hỏi của con, cô bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến món đồ chơi từng gắn với tuổi thơ của nhiều thế hệ.

Trong quá trình tìm hiểu, Thủy đọc các tài liệu về lồng đèn xưa do nhà nghiên cứu văn hóa Trịnh Bách thực hiện. Cô đặc biệt chú ý đến những mẫu đèn có hình dáng cầu kỳ, mềm mại, được làm hoàn toàn thủ công. Nhiều mẫu chỉ còn lại trong ảnh và tư liệu cũ, thậm chí là những bức ảnh đen trắng.

"Tôi mong muốn một mẫu lồng đèn đẹp và độc đáo như vậy được nhiều người biết đến hơn", Thủy nói.

Từ đó, vợ chồng Thủy tìm hiểu thêm kỹ thuật để phỏng dựng những mẫu lồng đèn xưa. Năm 2022, Thủy thành lập Khởi Đăng Tác Khí, tập trung nghiên cứu và phỏng dựng những mẫu đèn từng xuất hiện trong các tư liệu, hình ảnh ngày xưa.

Tên gọi "Khởi Đăng Tác Khí" được Thủy lấy cảm hứng từ tư tưởng của nhà yêu nước Phan Châu Trinh với chủ trương "khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh". Theo cách hiểu của cô, "khí" là tinh thần tự lực, tự cường và niềm tự hào về những giá trị văn hóa dân tộc; "khởi" là bắt đầu, còn "tác khí" mang ý nghĩa khơi dậy tinh thần, tạo động lực. Thủy mong muốn những giá trị văn hóa truyền thống có thể đến gần hơn với trẻ em hơn qua những món đồ chơi quen thuộc.

Kim Thủy, 34 tuổi. Ảnh: Hoàng Yến

Để phỏng dựng một mẫu đèn xưa, việc đầu tiên là tìm lại hình dáng ban đầu. Không có hiện vật nguyên bản, nhóm phải dựa vào hình ảnh, tư liệu cũ để ước tính tỷ lệ, dựng thử rồi liên tục điều chỉnh. Một mẫu thường mất 3-6 tháng từ lúc nghiên cứu, tìm tư liệu đến thử nghiệm và hoàn thiện.

Vật liệu cũng phải thử nhiều lần. Thủy từng dùng tre theo cách làm lồng đèn ông sao, nhưng thanh tre khá dẹp, khi khò lửa để uốn dễ gãy. Sợi mây cũng không đáp ứng được yêu cầu về độ cong và khả năng giữ dáng. Cuối cùng, nhóm chọn nan trúc, loại vật liệu có độ dẻo và giữ hình tốt, vốn quen thuộc với nghề làm lồng chim.

Những thanh trúc thẳng được đốt nóng rồi uốn theo từng đường cong, sau đó nối thành các vòng liên tiếp để tạo khung. Người thợ tiếp tục dán giấy, vẽ màu và lắp từng chi tiết. Chỉ cần sai tỷ lệ, khung có thể thiếu nan hoặc biến dạng khi dán giấy; giấy cũng phải được căng đều để không bị nhăn khi lên màu.

Một chiếc đèn nhỏ mất khoảng 3-4 ngày để hoàn thiện, trong khi những mẫu lớn có thể kéo dài hàng tháng. Vì được làm thủ công và tốn nhiều thời gian, giá đèn tại xưởng của Thủy cao hơn các loại lồng đèn Trung thu thông thường, từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng.

Thời gian đầu, một số khách hàng thắc mắc về mức giá. Thủy cho biết xưởng cố gắng giữ giá ở mức vừa phải với một số dòng sản phẩm để nhiều người có thể tiếp cận, đồng thời có thêm kinh phí duy trì việc nghiên cứu và làm đèn.

Khi số lượng sản phẩm tăng lên, Thủy dần không còn đủ thời gian cho công việc thiết kế tại công ty và các dự án freelance. Cô lần lượt nghỉ việc để tập trung cho xưởng.

Một trong những công trình quy mô lớn nhất nhóm từng thực hiện là hai con rồng đặt trong đường hầm dài hơn 30 m tại Khu du lịch sinh thái Tràng An. Những con rồng uốn lượn giữa cá, cua và các linh vật khác, mất hơn hai tháng để hoàn thiện và lắp đặt.

Thủy cho biết một số sản phẩm lớn có giá hơn 100 triệu đồng. Chi phí không chỉ nằm ở vật liệu mà còn ở thời gian nghiên cứu, thử nghiệm và hàng trăm ngày công để hoàn thiện.

Năm 2022, Thủy thành lập Khởi Đăng Tác Khí, tập trung nghiên cứu và phỏng dựng những mẫu đèn từng xuất hiện trong các tư liệu, hình ảnh ngày xưa. Ảnh: NVCC

Hiện Khởi Đăng Tác Khí có khoảng 10 thành viên, chủ yếu là sinh viên các trường mỹ thuật, kiến trúc làm bán thời gian. Căn xưởng rộng 10-12 m2 tại nhà Thủy vừa là nơi nghiên cứu, làm khung, dán giấy, vừa chứa những sản phẩm đang hoàn thiện.

Những năm đầu, Thủy chủ yếu bán lồng đèn trực tuyến cho một số khách hàng yêu thích. Từ năm 2024, cô bắt đầu tổ chức các triển lãm, mong nhiều người có thể cùng lúc nhìn thấy những sản phẩm vốn thường chỉ đến tay một chủ nhân. Các sự kiện hiện đón khoảng 20 khách mỗi ngày trong tuần và khoảng 100 khách vào cuối tuần.

Ý tưởng cho mỗi mẫu đèn đôi khi bắt đầu từ một chi tiết nhỏ trong tư liệu dân gian. Năm trước, Thủy chú ý đến hình ảnh bọ ngựa, loài còn được gọi là "ngựa trời" trong dân gian nhưng ngày nay ít người dùng từ này. Năm nay, câu chuyện "Cóc kiện trời" trở thành nguồn cảm hứng để nhóm phát triển thành một cụm lồng đèn lớn.

Thủy bắt đầu hình dung ý tưởng cho "Cóc kiện trời" từ khoảng tháng 3. Từ câu chuyện dân gian về cóc lên trời kiện, nhóm phát triển thêm hình ảnh cọp, gấu, cáo và những loài vật cùng góp sức. Riêng cụm lồng đèn được thi công trong khoảng 80 ngày.

Với Thủy, việc làm lồng đèn không dừng ở phỏng dựng những mẫu cũ mà còn mở ra cách kể những câu chuyện văn hóa bằng hình thức gần gũi với trẻ em. Thời gian tới, nhóm muốn đưa sản phẩm và không gian trưng bày đến gần hơn với khách quốc tế, đồng thời hợp tác với các họa sĩ để phát triển thêm những mẫu lồng đèn có màu sắc và đường nét đa dạng hơn.

Suýt ly hôn vì mải kiếm tiền, 9X quyết định nghỉ việc về làm nội trợ

Hoàng Yến, 33 tuổi, sống tại TP HCM, quyết định dừng công việc kinh doanh mang lại thu nhập 30–60 triệu đồng mỗi tháng để ưu tiên chăm sóc con và cải...

Bấm xem >>